Birinci Grup

İkinci Grup

2008

Dünya Krizi ve Türkiye

 

BU ARAŞTIRMA PETROL-İŞ SENDİKASI İÇİN  EKONOMİST MUSTAFA SÖNMEZ TARAFINDAN HAZIRLANMIŞTIR.

PETROL-İŞ YAYINLARI: 110

İÇİNDEKİLER

 

SUNUŞ

 

ÖNSÖZ

 

ÖZET DEĞERLENDİRME

 

Bölüm 1  : 2008 Dünya Krizinde  Derinleşme  ve Türkiye’ye Etkileri

Bölüm 2 : Dış Kaynağa Bağımlı Büyümenin Boyutları ve Zaafları

Bölüm 3  : En Zayıf Halka Cari Açık ve AB’ye İhracat Bağımlılığı

Bölüm 4  : Yabancıların Yatırım ve Kredi ile Artan Hakimiyeti

Bölüm 5  : Bütçe Üstünden Artan Eşitsizlikler

Bölüm 6  : Enflasyonda Tırmanma Riski ve Gerçek Enflasyon

Bölüm 7  : İşsizlikte Ürpertici Artış

Bölüm 8  : Gelir Dağılımında Artan Eşitsizlik

Bölüm 9  : Bölgesel Uçurumda Derinleşme ; Güneydoğu Sorununa Önlemler

Kaynaklar

 

Sunuş

Türkiye ekonomisi, 2001 yılında yaşanan derin krizin ardından bir kez daha ciddi risklerle karşı karşıyadır. Türkiye'nin kapısını yıllar sonra yeni bir ekonomik kriz çalmaktadır. Dünya ekonomisinde 2007 yılının ikinci yarısından itibaren gözlenmeye başlanan, ABD kaynaklı durgunluk eğilimi ve likidite sıkışıklığı Türkiye'yi tehdit etmektedir. ABD'de yaşanacak çalkantının, AB, Japonya ve Çin'e yansımasına ve tüm dünya ekonomilerini etkilemesine kesin gözüyle bakılmaktadır. Ancak Türkiye ekonomisinin önümüzdeki dönemde yaşayacağı zorlukların, tek nedeni dünya piyasalarındaki bu olumsuz gelişmeler değildir.

AKP hükümeti tarafından bir “başarı hikayesi” olarak sunulan 2001 sonrası yılların aslında, ekonomideki zaafların derinleştiği ve emekçilere daha zorlu yaşam koşullarının dayatıldığı bir dönem olmuştur. Ekonominin rekor düzeylerde büyümesi, kişi başına düşen milli gelirin  yükselmesi, ihracatın artması, yabancı sermaye girişlerinin sıçraması; hükümetin “işler yolunda” söylemini desteklemek için gündeme getirilmiştir

Oysa, ekonomik büyümenin sürdürülebilir olmadığı ve tıkanacağı, milli gelirdeki yükselmenin dolardaki değer kaybından kaynaklandığı, ihracat artışına ithalat patlamasının eşlik ettiği gerçeği gözlerden kaçırılmaya çalışılmıştır. Cari açık hızla sürdürülemez bir seviyeye gelmiştir. Aynı yıllarda ekonomiye giren yabancı sermayenin büyük kısmının ise AKP hükümetinin imza attığı özelleştirme uygulamalarından kaynaklandığı bilinmektedir. Tüpraş, Türk Telekom, Erdemir ve Tekel gibi sanayinin lokomotifi kamu işletmeleri alelacele satılarak, ülkenin geleceği belirsizliğe itilmiştir. Yabancı sermaye, bu süreçte ülkede tek çivi çakmadan yerli işletmeleri bir bir ele geçirmektedir. Türkiye ekonomisinin çarkları, yüksek faize gelen sıcak para ile finanse edilmektedir.

Enflasyonla mücadele doğrultusunda uygulanan ekonomik politikalar nedeniyle yalnızca emekçiler kemer sıkmak durumunda kalmışlardır. Söz konusu dönemde, iddia edilenlerin aksine gelir dağılımı düzelmemiş, daha eşitsiz hale gelmiştir. Hükümet, enflasyonun tek haneli rakamlara düşmesi ile övünürken, yoksul emekçi kesimlerin enflasyonunun açıklanan resmi rakamların iki katından fazla olduğunu gizlemiştir. Emekçiler yoksullaşırken, işsizlik tehdidi de giderek artmaktadır. Ekonomide artık tıkanma noktasına gelen büyüme istihdam yaratmamaktadır. İşsizlik, resmi rakamlarda bile ciddi bir artış içerisindedir.

Kılavuzu IMF ve Dünya Bankası olan AKP'nin yarattığı ekonomik tabloya ilişkin, kriz riskinin artmasıyla sermayenin de uyarıları yoğunlaşmaktadır. Türkiye kapitalizmi, yaklaşan krize sermaye yanlısı ekonomik önlemler ile hazırlanmaya başlamıştır. Sosyal Güvenlik Yasa Tasarısı, kamuoyuna duyurulan İstihdam Paketi, bölgesel asgari ücret, yerel idareleri piyasa mekanizmalarına bırakacak düzenlemeler gündemdedir. Hayata geçirilmeye çalışılan düzenlemelerle emekçilerin en temel kazanımları, bir kez daha kriz ve maliyetler gerekçesiyle ellerinden alınmaya çalışılmaktadır.

Böyle bir dönemde hazırlanan bu araştırma, 2008 yılının ilk aylarından itibaren gündeme oturan dünya krizi, krizin Türkiye'ye olası etkileri, AKP hükümetinin ekonomide yarattığı tabloyu ve bu tablonun emekçi kesimler açısından ne anlama geldiğini tartışmaktadır. Araştırmayı sendikamız için hazırlayan ekonomist Mustafa Sönmez'e teşekkürlerimizi belirtirken, Petrol-İş Sendikası olarak toplumsal gerçeklerin kamuoyunda ayrıntılı bir şekilde tartışılması ve sorgulanması için yapacağımız çalışmaları sürdüreceğiz...

Petrol-İş Sendikası  Merkez Yönetim Kurulu

 

Önsöz

Türkiye kapitalizmi, yeniden bir tıkanıklıkla karşı karşıya. 2001’de yaşanan Cumhuriyet tarihimizin en derin krizinin enkazı henüz kaldırılmamış, travması henüz atlatılamamışken ekonomi, bu kez hem iç dinamiklerin tükenmesi  hem de dışarıdan kaynaklanan köklü bir çalkantının  cenderesinde  sıkışmak üzere. Elinizdeki çalışma, bu noktaya nasıl gelindiğinin ve muhtemel bir krizi en az hasarla atlatmak için neler yapılması gerektiğinin ipuçlarını vermeyi amaçlıyor.

Çalışma, esas olarak 9 bölümden oluşuyor. 

Birinci bölümde 2008 dünya krizine giden koşullara, ABD’deki çalkantının AB, Japonya ve Çin’e yansımasına; dünyada emtia fiyatlarındaki olası gelişmelere yer verdikten sonra Türkiye’nin bu krizden nasıl etkileneceğine değiniyor.

İkinci bölümde, Türkiye’de 2002’de başlayan büyüme sürecinin yeni bir tıkanma noktasına nasıl geldiği, bu büyüme sürecinin zaaflarına değiniliyor.

Üçüncü bölüm, ekonominin en zayıf halkası, yumuşak karnı cari açıkların vardığı boyutlara ve bunu besleyen kaynaklara değiniyor. Özellikle AB’ye yönelik imalat sanayii ihracatının kimyasını soruşturan bu bölüm AB’nin ihracatçısı-tedarikçisi olmanın gerçek maliyetinden, bunu besleyen kur politikasının yarattığı komplikasyonlardan sözediyor.

Türkiye kapitalizmine damgasını vuran gelişmelerden biri de yabancıların yatırımlar ve kredilerle artan hakimiyeti. Dördüncü bölümde doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları ve dış kredilerle Türkiye’deki yabancı varlığının, hakimiyetinin  ulaştığı boyutlar ele alınıyor.

Beşinci bölümde, kamu maliyesindeki gelişmeler mercek altında.  Devletin küçültülmesinin vardığı boyutlar, vergi yükünün adaletsiz dağılımının ulaştığı boyutlar, harcamalar üstünden bölüşümün nasıl daha adaletsizleştirildiği de bu alt bölümde ele alınıyor.

Altıncı bölüm, tek haneye indirilmekle övünülen enflasyonun yeniden yükselme potansiyelinden ve bunu besleyen kaynaklardan söz ederken alt ve orta kesimlerin “öteki enflasyon”undan sözediyor. Bu kesimin tükettiği mal ve hizmetlerdeki fiyat artışlarının ortalama resmi enflasyonun yüzde 100 üstünde seyrettiği sayılarla ve madde bazında ortaya konuluyor.

Türkiye İstatistik Kurumu, her yıl gelir dağılımı araştırmaları yayımlıyor ve hepsinde gelir eşitsizliğinin azaldığını iddia ediyor. Yedinci  bölüm, TÜİK’in bu araştırmasının çarpıklıklarına parmak basarken, tıkanan ve tükenen son dönem büyüme sürecinin gelir bölüşümünü iyileştirmediğini, tersine artırdığını yine TÜİK’in başka datalarına dayanarak ortaya koyuyor. 

Sekizinci bölüm, çarpık büyüme sürecinin bir başka hastalığını, istihdam yaratmayan yönünü gündeme getiriyor. İşsizliğin resmi ve gölgede bırakılan boyutlarının araştırıldığı bu bölümde işsizlerin profili ortaya konuluyor; kadınların, genç liselilerin, Doğu ve Güneydoğuluların en çok işsizliği yaşayan kesimler olduğuna dikkat çekilirken 2008 krizi koşullarında işsizliğin tırmanabileceği tehlikeli boyutlara dikkat çekiliyor.

Dokuzuncu ve son bölüm, bir başka yapısal soruna, bölgeler arası dengesizliğe, özellikle de en altta kalan Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da geri kalmışlığın boyutlarına dikkat çekiyor. Bu bölümde Kürt sorununun barışçıl çözümüne ve Bölgenin gerikalmışlığının aşılmasına dönük bir öneri paketine de yer veriliyor.    

Çalışmaya destek veren Petrol-İş Yönetim Kurulu’na teşekkürü borç bilirim.

Mustafa Sönmez,

Mart 2008

Özet Değerlendirme

Dünya kapitalizmi son 30 yıldır tekliyor. Bu bazen geneli kapsıyor, bazen bir ya da birkaç ülkede yaşanıyor ama, küreselleşme arttıkça bulaşıcı etkisi de büyüyor. ABD’den başlayan ve tüm dünya ekonomisinde etkisi hissedilen bir iniş yaşıyoruz. Ancak, hangi anlamda, ne kadarlık bir "iniş", bu henüz bilinemiyor. Bir yıllık bir durgunlaşma ile güçlüklerin geçiştirilmesi mi? Ekonomilerin küçülmesi mi? Yoksa, finansal balonun gürültüyle patlamasını izleyen bir "çöküş" mü?

2008'in her yerde 2007'den "daha kötü" bir yıl olacağı genel kabul görüyor. Ancak,  "daha kötü", durgunlaşmanın ötesine gidecek midir? Gidecekse ne kadar? Bugünden öngöremiyoruz.

ABD’de işsizlik 2007 Aralık ayında aniden yüzde 5’e sıçradı. İşsizlik oranlarında son dönemde kaydedilen ani yükseliş, yüksek riskli konut kredisi piyasasında hızlanarak devam eden altüst oluş, yatırım ve tüketim harcamalarının canlılığını yitirmesi, kredi piyasalarındaki daralma, mali kuruluşların bilançolarındaki bozulma gibi etkenler, önümüzdeki dönemde Amerikan ekonomisinde büyük bir durgunluk yaşanacağı olasılığını güçlendiriyor.

2008 yılına ilişkin küresel ekonominin görünümünü temel olarak Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimali ve olası durgunluğun boyutlarını belirlemede Avrupa ve Asya ülkelerinin rolü önemli olacak.

AB, krizden payına düşeceği tahmin etmekte ve büyüme öngörülerini aşağı çekmektedir. Çin başta olmak üzere Asya ülkelerinin ABD’ye karşı net ihracatçı konumda olmaları nedeniyle, Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinin Asya ülkelerinin ihracatında azalışı da beraberinde getireceği, ABD dolarındaki düşüş eğiliminin söz konusu ülkelerin ihracat gelirlerindeki azalışı daha da hızlandıracağı tahmin ediliyor.

Metropol ekonomilerindeki çalkantılar bir finansal krize dönüştüğü andan itibaren zararlarını hafifletmek çabasına girecek olan finans kuruluşları çevre ekonomilerindeki yatırımlarını çekmeye; kredilerin anaparalarını da tahsile yöneleceklerdir. Bu durumda on yıl öncesinin Asya krizini andıran bir konjonktür gündeme girecektir.

Bu son olasılık gerçekleştiği takdirde Türkiye çevre ekonomileri içinde en kırılgan konumda yer alan ülkelerden biri olarak ciddi boyutlarda etkilenecektir.

Dünyadaki resesyonla yaşanacak küçülme, haliyle ihracata talebi azaltır, sıcak para çıkışı ve gelmesi beklenen doğrudan yabancı sermayenin gelmemesi, verilen kredilerin geri çağrılması halinde Türkiye'de 2008 için umulan büyüme hayal olur. Bu hem aile gelirlerinin azalmasına yol açar hem işsizliğe tüy diker.

Kaderlerini IMF ve AB çapalarına bağlayanlar, bu çapaların taraması sonucu kendilerini bir anda global akıntının önüne kapılmış durumda bulabilirler. Böylesi dönemlerde gerçek kaybı çalışan, çalışamayan emekçi kesimler verir.

***

Büyümede Tıkanma: Türkiye ekonomisi, dış çalkantıdan bağımsız olarak, 2002’den bu yana sürmekte olan bir dizi zaafla yüklü büyüme sürecinin tıkanması noktasına gelmiştir. Artık, gelen büyük boyutlu yabancı sermaye girişlerinin, sermaye birikimini ve büyüme potansiyelini yeterince yukarı taşımadığı anlaşılmaktadır. İç talepte teklemenin telafisi ihracatla karşılanamaz duruma gelinmiştir. Tüketici kredisi ve kredi kartı harcaması kışkırtmalarıyla özel tüketim artışlarına dayalı talep genişletilmiş, ancak burada da deniz kısa sürede tükenmenin eşiğine gelmiş ve ihracattaki teklemelerle birlikte kronik durgunlaşma belirtileri ortaya çıkmıştır.

Zayıf Halka Cari Açık: Dünya krizi karşısında Türkiye ekonomisinin olası hasarının büyüklüğünü belirleyecek en önemli unsur, cari açıktır.  Hızla büyüyen dış ticaret açığının, diğer döviz kazandırıcı faaliyet gelirleri ile kapatılamayan kısmı cari açığı 2007 sonunda 38 milyar dolara ulaştırırken, açığın tahmini 2007 milli gelirine oranı da  yüzde 8’e yaklaşıyor. 2006’da büyüme yüzde 6,5, cari açık/milli gelir oranı yüzde 8,4’tü. 2007’de büyüme oranı yüzde 4,5 dolayına düşmesine karşın cari açığın milli gelire oranının yüzde 8’de kalması dikkat çekici. Bu, daha düşük büyümeye karşın döviz ihtiyacı azalmamış anlamına gelmektedir. Cari açığı hızla büyüten dinamiğin ithalata bağımlı sanayi ihracatı olduğu, bunun da ağırlıkla AB’ye yapıldığı görülmektedir.

AB’ye yapılan ihracatın ithalattan daha hızla arttığı ve ihracatın ithalatı karşılama oranının 2007’de yüzde 88,2’ye çıktığı görülüyor. AB ile gelişen dış ticaret ve işbölümünde üstlenilen sektörlerin ücret malları ağırlıklı olması, Türkiye’den ihraç edilen ya da sipariş yoluyla Türkiye’ye ürettirilen malların üretiminde kullanılan işgücünün fiyatının cazibesini korumasını gerektiriyor.  Bunun için de rekabet gücü oluşturmada uysal, örgütsüz ve düşük ücrete razı emek arzının daimi kılınmasına ihtiyaç var. Bu durum AB sosyal şartı ile uyuşmasa da AB’nin Türkiye ile işbölümünün işlerlik kazanmasında vazgeçilmez bir şart gibi duruyor.

1996’dan bu yana Gümrük Birliği (GB), özellikle son yıllarda Türkiye'nin aleyhine işliyor. Asya’dan ithalatı hızla artıran etken ise izlenmekte olan düşük kur politikasıdır. Düşük kur, ithalatı kamçılayıp mal arzını artırarak fiyatları terbiye etse de cari açığın 38 milyar dolara ulaşmasında en önemli etken oldu. Düşük kur, büyümenin rüzgarı olan sıcak parayı çekmek için kullanılırken, yerli üretime ve istihdama büyük darbeler vurdu. Düşük kur karşısında birçok girişimci piyasaya havlu atarken, ayakta kalmış görünenler de şöyle bir uyum yolu bulmuş görünüyorlar; ithalatı, borçlanmayı dolar kuru ile yapıp ihracatı Avro üstünden gerçekleştirmek. Ancak, AB’den ihracat talebinin azalması, bu saadet zincirinin trajik biçimde kırılmasıyla sonuçlanabilir.

Yabancıların Varlıkları, Milli Gelir Büyüklüğünde: Türkiye’nin 2000’li yıllarda hızlanan dışa açık büyüme süreci, büyük ölçüde dış kaynak girişi ile gerçekleşirken, yabancı kaynak sahiplerine bağımlılık arttı. Yabancıların Türkiye içindeki kontrol güçleri de pekişti. Yabancıların varlık büyüklüğü Türkiye milli gelirine ulaşmış durumda.

Yabancı hakimiyetinde özel sektörün hızlı borçlanmasıyla ağırlaşan dış borç yükü en önemli etmen. Doğrudan yabancı sermaye girişiyle çeşitli sektörlerde kurulan hakimiyeti, sermaye piyasasında sıcak paranın hisse senedine ve devlet kağıtlarına  yaptığı yatırımlarla borsada hakimiyeti izliyor. Böylece üç kanaldan kurulan yabancı hakimiyetinin Türkiye üstünde yarattığı “dış yükümlülük” tutarı 2002 yılında 148 milyar dolar iken 2007’nin 9 ayı itibariyle 447,5 milyar dolara ulaştı.  2004’te Türkiye milli gelirinin yüzde 71,5’i tutarında görünen yabancılara ait yatırım ve kredilerin tutarı 2007’ye gelindiğinde yüzde 98’e kadar çıkmış görünüyor. 

Bütçe Üstünden Eşitsizlikler Büyüyor: Bütçe gelirlerinin ana gövdesini oluşturan vergi gelirlerinin ağırlıklı yükü alt ve orta gelirli kesime ait. Tüketimden alınan dolaylı vergilerin payı 2007 yılında yüzde 66 olarak gerçekleşse de bazı yıllar yüzde 70’e yaklaştı.  Dolaylı vergilerden geriye kalan yüzde 34’lük dolaysız vergi payının yüzde 23’ü gelir vergisi. Ancak bu vergi türünde de ağırlığı ücretlilerden, kaynaktan kesilen vergiler oluşturuyor.

Ücret üstünden vergi ve SSK primi kesintileri ortalaması büyük işyerlerinde net ücretin yüzde 82’sini buluyor. Buna karşılık, toplam gelirden en büyük payı alan banka ve şirketlerin ödedikleri kurumlar vergisi, toplam vergi gelirleri içinde 2007’de yüzde 9’da kaldı.

Özelleştirme, bütçe açıklarını kapamada kullanılıyor. Özelleştirmeden bütçeye aktarılan miktar, toplam devlet gelirlerinin 2004’te yüzde 1’i iken, 2005’te yüzde 2’sine, 2006’da yüzde 4,5’una, 2007’de yüzde 4’üne ulaştı. 2007 harcama bileşimine bakıldığında bütçe harcamalarındaki manevra kabiliyetinin azaldığı ve yerel seçimlerin yaklaştığı şartlarda 2008 içinde Hükümet’in olası dış şoklara karşı sıkı bir politika uygulama şansının da pek fazla kalmadığı görülmektedir. 2007’de  faiz dışı harcamaların yüzde  17 arttığı dikkati çekti. Bu artışta, seçim yatırımı niteliğindeki yeşil kart, belediyeye aktarılan kaynaklar vb. etkili oldu.

Bütçeden faize 2007’de yaklaşık 49 milyar YTL yani bütçenin yüzde 24.4’ü harcandı. Maaşlar ise yüzde 19,5 pay aldı. Yani 2007’de de bankalara, rantiyelere giden para, bordro mahkûmu memurların maaşlarını geride bıraktı. Sağlık ekipmanı, ilaç ve hizmet satanlar 2007’de devletten 6 milyar YTL’ye yakın ödeme aldılar. Sağlık özelleştikçe bu rakam büyüyecek. Silah ve muhimmat için yapılan harcamalar ise 3.1 milyar YTL’yi buldu.

Savunma ve güvenlik mensuplarının maaşları ile birlikte bütçeden bu alana ayrılan pay 2007’de 24 milyar YTL olarak gerçekleşti.  Yani bütçenin yüzde 12’si asker-polis harcamalarına ayrıldı.  Buna tabi ki, bazı fonlar ve vakıflar üstünden yapılan harcamalar dahil değil…

Gerçek Enflasyon Yüzde 20: Tüm iddiasını fiyat istikrarı üstüne odaklayan ve IMF politikaları doğrultusunda düşük kur politikasını bu amacın ana unsuru haline getiren AKP iktidarı, tek haneye gerilemekle birlikte enflasyonu 2007 hedefine ulaştıramadı. 2007 için yüzde 4 olarak belirlenen tüketici enflasyonu, yıl sonunda yüzde 8,7 olarak gerçekleşti. Bu fiyaskodan sonra 2008 için belirlenen yine yüzde 4’lük enflasyon hedefinin gerçekleşme şansı da düşüktür. Özellikle 2008 dünya krizi, enflasyonda artış eğilimlerini besleyecek nitelikte.  Ancak, “resmi enflasyon”a ilişkin bu trendlerden farklı olarak, özellikle alt ve orta gelirli grupların yaşadığı gerçek enflasyonun boyutları başka bir gerçeği işaret etmektedir. O da gerçek enflasyonun, resmi olandan çok daha yüksek gerçekleştiğidir.. Gerçekte, toplumu birebir ilgilendiren mal ve hizmet sayısı 90 dolayında. Nitekim, bu 90 mal ve hizmetin 2007 ortalama fiyat artışlarını dikkate alındığında, TÜİK’in yüzde 8,7 olarak açıkladığı 2007 ortalama fiyat artışı, 90 ürün ve hizmetten ancak 30’u için geçerli, 60 mal ve hizmetteki fiyat artışı ise bu oranın üstünde.  Gerçekte, gösterge niteliğindeki iki kalem olan ekmek ve kiradaki artışın yüzde 20’yi bulması bile, gerçek tüketici enflasyonunun yüzde 20’den az olmadığına işaret ede

Gerçek İşsizlik yüzde 20: IMF destekli yüksek faizlerle çekilen sıcak paraya (düşük kurla desteklenen) dayalı çarpık büyüme döneminin en önemli kamburu istihdam yaratmaması oldu. Ekonominin reel olarak yıllık ortalama yüzde 7.3 oranında büyüdüğü 2002-2006 döneminde, toplam istihdam ancak yıllık ortalama yüzde 0.7 oranında arttı. .2002-2006 döneminde, toplam istihdam yıllık ortalama yüzde 0.7 artarken, tarım dışı sektörlere bakıldığında istihdamın ancak yıllık ortalama yüzde 3.9 oranında arttığı;  tarım sektöründe istihdamın 1 milyon 370 bin kişi azaldığı görüldü.  Bu  5 yılda, her yıl tarım sektöründe ortalama 274 bin kişilik istihdam azalışı yaşandı, sanayi, hizmetler ve inşaat sektörlerinde ise sırasıyla her yıl ancak 91 bin, 317 bin ve 62 bin kişilik istihdam yaratıldı.

2007 yılı ise istihdam açısından iyice talihsiz bir yıl olmuştur. 2006 Kasım’ında 21 milyon 235 bin olarak belirlenen istihdam 2007 Kasım’ında 20 milyon 867 bine gerilemiş yani yüzde 4,5-5 büyüme kaydedilen 2007’de istihdam artmak yerine yüzde 1,7 oranında gerilemiştir.

TÜİK’in tanım tartışması nedeniyle işgücünden saymadığı işgücü (dolayısıyla işsiz) sayısı dikkate alınsa, resmi işgücü 25 milyon 267 bin kişi, işgücüne katılma oranı yüzde 51;  resmi işsiz sayısı da 4 milyon 400 bin olacaktı. Bu da yüzde 10 olduğu iddia edilen işsizlik oranının aslında yüzde 17,4 olması demek. Aslında,"eksik istihdamdakiler”i de işsiz tanımına katmak gerekir ve bu yapılırsa sayı 5 milyon 50 bine çıkar. Bu da gerçek işsizlik oranının yüzde 20’yi bulması demektir. 2007 verileri, işsizlikte yine okkanın altına kadınların gittiğini bir kez daha gösteriyor. Erkekler dünyasında iş bulmayan kadın hızla evine çekiliyor. Ev kadınlarının sayısı 2007’de  237 bin artmış görünüyor. Sanayi sektöründe kadın istihdamının 60 bin azaldığını görüyoruz. Anlaşılan, çember daralınca, tensikata öncelikle kadınlardan başlanıyor. Ya da işe alırken öncelik erkeklere veriliyor.

Genç nüfus olarak tanımlanan 15-24 yaş grubunda ise işsizlik oranı yüzde 22.2 olmuştur. Eğitim düzeyine göre işsizlik oranları incelendiğinde, lise ve üstüdüzeyde eğitim görmüş kişiler arasında işsizlik oranının, çok daha yüksek olduğu görülmektedir. Türkiye geneli için yüzde 48 olan işgücüne katılma oranı, yüzde 10 oranındaki genel işsizlik, yüzde 12,5 dolayındaki tarım dışı işsizlik oranları bölgeden bölgeye farklılık gösteriyor. Özellikle Doğu, G.Doğu ve Çukurova bölgelerinde işsizliğin boyutlarının daha büyük olduğu görülüyor.

Gelir Uçurumu Derinleşiyor: Uzun yıllardır süredir izlenmekte olan IMF destekli ekonomi politikaları, büyük ölçüde ücretlilerin, küçük üreticilerin reel gelirlerini kar-faiz-rant geliri sahipleri lehine gerileterek gerçekleştirildi. 2007’de 107 milyar dolara ulaşan ihracatta, dışa karşı en önemli rekabet gücü düşük ücretler sayesinde sağlandı. Büyük işsiz kitlelerini açlıkla terbiye ederek, işyerlerinde teknolojiyle ilgisi olmayan verimlilik artışları, emeğin kaba sömürüsüyle, iki kişinin işi bir kişiye yaptırılarak  gerçekleştirildi. İşçilerin yoksullaştırılmalarına, devlette kamu çalışanlarına mali disiplin bahane edilerek enflasyonun gerisinde kalan maaş ödemeleri yapılarak devam edildi.

Mali disiplin cenderesinden,  kamudan maaş alan emekli-dul ve yetimler de nasibini aldı, onların da reel gelirleri geriledi.   Tarımdaki çözülme ve gerileme, kamu desteklerinin kalkması, kırlarda yoksullaşmayı artırdı ve kentten köye göçü hızlandırdı.

Gelirin sınıflar arasındaki eşitsiz bölüşümünü biraz daha bozucu bu gelişmeler, devletin vergi ve harcama politikalarının alt ve orta gelirli kesimler aleyhine uygulanmasıyla iyice pekiştirildi. Vergi yükü, toplamdaki payı yüzde 70’e varan dolaylı vergilerle alt ve orta gelirli grubun sırtına yıkılırken bütçe harcamalarından da bu kesimlere düşen paylar sosyal harcamaların azaltılmasıyla daha da azaltıldı. Dolayısıyla bütçe üstünden de bölüşüm iyice adaletsizleşti.  

Gelir bölüşümündeki eşitsizliği artıran bu politikalara rağmen,  kısa adı TÜİK olan Türkiye İstatistik Kurumu’na her yıl yaptırılan şablon gelir ve tüketim harcamalarından gelir dağılımının iyileştirildiği sonuçları üretildi ve bunlara inanılması istendi. Yapılan tüketim harcaması anketleri veri alınarak yoksulluk sınırları belirlendi ve onlardan hareket edilerek insafsız asgari ücret tesbitlerine gidildi.

Gelire gore GSMH serilerine göre ise, gelirin işgücü, tarım ve tarım dışı işveren kesimi arasındaki bölüşümü, yıllara gore, nüfustaki payının artışına karşılık, işgücünün gelirdeki payının artmadığını, buna karşılık, kar-rant-faiz gelirlerinin yüzde 56’ya kadar çıktığını ortaya koyuyor.

Ücret gelirleri üstüne bir baskı da kayıt dışı istihdamdan gelmekte, kırlardan kente gelen nüfusun kaçak istihdamı genel ücret düzeyini de aşağı çekmektedir.2007’ye gelindiğinde kayıtdışı ücretli sayısı 4 milyona, toplamdaki payı da 2000’deki yüzde 27’lik düzeyden 2007’de yüzde 38’e çıktı.

Son yılların en çarpıcı olgularından biri de bankaların alt ve orta gelir gruplarına dönük tüketici kredisi ve kredi kartı pazarlama operasyonları sonucu aile borçluluk oranının tırmanmasıdır. Aileler, gelecek birkaç yıllarına ait varlıkları ipotek altına alınarak hızla borçlandırılmıştır. Bankaların tüketiciye yönelmeleri ve kredi kartı uygulamalarını artırmaları ile birlikte hanehalkının tüketici kredisi ve kredi kartı ile borçlanmasında baş döndürücü bir artış yaşandı ve 2007 sonunda  91,3 milyar YTL’ye ulaştı.. 2007 sonunda 687 bin kişi ya da ailenin, ferdi tüketici kredisi ve kredi kartı mağduru ya da müflis durumunda olduğu ortaya çıkmıştır.

Bölgesel Uçurum ve Güneydoğu Sorununa Önlemler:  Ülkenin genelde doğusu ile batısı arasındaki dengesizlik çok ciddi sosyal ve siyasal sorunlara yol açtığı gibi, iç göçleri hızlandırıp büyük metropolleri yaşanılmaz hale getirmesinde bir etken olmuştur.

Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin gelişmenin nimetlerinden mahrum bırakılması, ihmali, Bölgedeki Kürt kökenli nüfusun kendisini “öteki” hissetmesine ve aidiyet duygularının zedelenmesine yol açıyor, kültürel haklarının görmezlikten gelinmesine ek olarak bu artan yoksulluğun ivme kazanması ile Kürtlerin bu ülkenin asli unsuru olup olmadıkları tartışması Türkiye gündeminden eksik kalmıyor ve barış önünde ciddi bir problem olarak yeniden ve yeniden üretiliyor.

Bölgede hızla artan işsizliğe, özellikle genç işsizliğine çözüm üretilemeyişi, kimliğin inkarı, dışlanma, devlete güvensizlik duygularını da beslemeye devam etmektedir. Bölgeyi uzun süre oyalayan GAP yatırımlarının, Bölgenin kendi ihtiyaçlarından çok, Türkiye’nin gelişmiş bölgelerinin kullandığı enerji yatırımlarına odaklı olduğu ve mevzi gelişme fırsatları dışında Bölge’de radikal değişikliklere yol açmadığı, enerji ayağı tamamlanırken tarım ayağına dönük yatırımların sürüncemede kaldığı anlaşılmıştır. Bölgenin güneyi GAP ile oyalanırken Kuzeydoğu illeri için hiçbir şey yapılmamış, bu bölgeden göçler daha da hızlanmıştır.

Doğu Ve Güneydoğu Anadolu Bölge nüfusunun yarısından fazlası yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Yoksulluğun bir göstergesi olan yeşil kartla tedavi olan nüfus Türkiye genelinde, 2008’de 9,4 milyon olarak belirlenirken, bunların yüzde 46’sının, Doğu ve Güneydoğu’daki 21 ilde yaşadığı görülmektedir. Yeşil kartlılık oranı Hakkari, Ağrı, Van ve Bitlis’te nüfusun yarısını aşmaktadır.

Bölgede, çeşitli sektörlere bir yatırım hamlesi düşünülse bile, bu yatırımların   olgunlaşması ve gelir yaratıcı sonuca ulaşması  uzun bir zaman alacaktır. Oysa Bölgenin çok acil kaynak girişine ihtiyacı vardır. Bu kaynak girişi hem Bölge yoksullarının kendilerini adil bir toplumun eşit vatandaşları olarak hissetmeleri ve devlete güvenmeleri, hem de gündelik hayatlarını idame ettirmeleri için zorunludur. Kaynak girişi, bölgede talebi artırarak diğer ekonomik sektörlere de canlılık kazandıracaktır. Doğrudan Gelir Desteği, öncelikle bu Bölgemizde uygulanmalı ve  merkezi bütçeden, Bölgedeki 1 milyon yoksul aileye her ay net asgari ücretin yarısı olan 200 YTL maaş bağlanmalıdır. Bu desteğin mali portresi olan 2,4 milyar YTL’dir ve 2007’de 203 milyar YTL’yi bulan Türkiye bütçe harcamalarının sadece yüzde 1’I dolayındadır. Bu kaynak transferinin finansmanı,  hem vergi,  hem de harcamalarda yapılacak küçük düzenlemelerle kolaylıkla karşılanabilir. Doğrudan gelir desteğini, eğitimi özendiren “şartlı gelir transferi”, sosyal hizmet karşılığı gelir transferi gibi sosyal politika unsurları tamamlamalıdır.

Bölgenin acil ihtiyacı sağlık, eğitim ve ulaşım altyapı yatırımlarıdır. Bu alanlara yapılacak yatırımlar Bölge işgücünün vasfını geliştirerek çeşitli sektörlerde gelişmenin önünü de açacaktır.

Özellikle merkez ilçelere yoğunlaşan nüfusun kentsel hizmet ihtiyaçlarına karşılık verecek yatırımlar için destekler artırılmalıdır.

Değiştirme ve iyileştirme faaliyetlerinin merkezi idare tarafından değil, yerel yönetimlerin karar ve inisiyatifi altında yürütülmesi, gerçekleştirilmesi temel prensip olmalıdır.

Kürt kökenli yurttaşların ağırlıkla yaşadığı bu Bölgede; farklılığın reddedilmediği, farklılıkları meşru kabul eden bir siyasal, sosyal ve kültürel yaşam ortamı yaratılmalı, bunun için gerekli düzenlemeler gerçekleştirilmelidir .

Bölgede sanayiden çok, sınır ticaretini, turizmi ve tarımı geliştirici bir ekonomik program benimsenmelidir.   

 

Bölüm 1

2008 Dünya Ekonomisinde Derinleşme ve Türkiye’ye Etkileri

Dünya kapitalizmi son 30 yıldır tekliyor. Bu bazen geneli kapsıyor, bazen bir ya da birkaç ülkede yaşanıyor ama, küreselleşme arttıkça bulaşıcı etkisi de büyüyor. 

1974-75 daralmasını, 1979-80’deki daralma izlemişti.1984’teki Latin Amerika borç krizinin arkasından 1987’deki New York borsasının çöküşü gelmişti. Ardından, 1990-91’de yeniden bir ekonomik daralma yaşanmış, bunu 1994 Meksika “tekila krizi” izlemişti. 1997 Asya ve 1998 Rusya krizlerinden sonra depremin etkisiyle 1999’da  Türkiye ekonomisi negatif büyüme yaşamış, ardından da 2000 sonu ile 2001’de tarihinin en derin krizlerini yaşamıştı. Aynı yıl Arjantin’de de mali çöküş ve kriz yaşanmış, ABD’de de“yeni ekonomi” çökmüştü. Şimdi, ayvanın büyüğü heybede!..

 

ABD’den başlayan ve tüm dünya ekonomisinde etkisi hissedilen bir iniş yaşıyoruz. Ancak, hangi anlamda, ne kadarlık bir "iniş" bu henüz bilinemiyor. Bir yıllık bir durgunlaşma ile güçlüklerin geçiştirilmesi mi? Ekonomilerin küçülmesi mi? Yoksa, finansal balonun gürültüyle patlamasını izleyen bir "çöküş" mü?

2008'in her yerde 2007'den "daha kötü" bir yıl olacağı genel kabul görüyor. Ancak,  "daha kötü", durgunlaşmanın ötesine gidecek midir? Gidecekse ne kadar? Bugünden öngöremiyoruz.

2007 sonlarında Amerika'da patlak veren çalkantı, finans sermayesinin egemenliği altında biçimlenen kapitalizmin çürüyen, yozlaşan özelliklerini bütün çıplaklığıyla ortaya koymuştur. Düşen büyüme hızlarına rağmen abartılı tüketim tutkusu ve ölçüsüz kazanç hırsları, finansal sistemi bir kumarhaneye dönüştürmüş; düşük gelirlileri de içine çeken uzun vadeli konut kredilerinin yarattığı mali enstrümanlar dahi spekülatif kâğıtlar haline getirilmiştir; son finansal çalkantı da bu zincirin zayıf halkalarında patlak vererek sistemin tümüne yayılmaya başlamıştır.

ABD, tam bir tüketim toplumu. Dünya ekonomisindeki büyüklüğü yüzde 25 dolayında olan ABD’nin,  milli gelirinin yaklaşık yüzde 72'sini tüketim harcamaları oluşturuyor. Aynı ABD, gelir dağılımının en bozuk olduğu gelişmiş ülke, aynı zamanda.

 

Meksika, Türkiye ve Polonya’dan sonra en bozuk gelir dağılımına sahip OECD üyesi ABD.  Eşitsizliğin katsayısı gini oranı Meksika’da 0,52, Türkiye’de 0,49, Polonya’da 0,39 olarak belirlenirken dünya pastasındaki büyüklüğü yüzde 25 dolayında olan ABD’de de  0,36.

 

Yüzde 20’lik nüfus dilimleri ile bakıldığında, ABD’de en zengin yüzde 20’lik nüfusun gelirin yüzde 51’ine yakınına tek başına el koyduğu, ikinci yüzde 20 ile beraber payın yüzde 74’e yaklaştığı görülüyor. Böylece gelir pastasının dörtte üçünün yüzde 40’lık nüfusca tüketildiği bir eşitsizlikler imparatorluğundan sözediyoruz.

Alttakilerinin yoksulluğundan, üsttekilerin de aşırı iştahından, hanehalkının tasarrufları, ABD’de uzun süredir çok düşük, hatta negatif. Tüketim harcamaları, özellikle alt ve düşük gelir gruplarında krediye dayanıyordu. Kredi köpüğü, 2000'li yıllarda da konut fiyatları yükselirken insanların evlerinde oluşan değeri düşük faizli ipoteklerle paraya çevirerek, harcamalarını güçlendirmeleriyle daha da büyüdü. Bu tüketimi, başta Çin ve Asya ülkeleri ihracatla sağlıyorlar. Cari fazla veren Asya ülkeleri, fazlalarını ABD’ye borç veriyor, yeni kredi olanakları yaratıyorlardı. Yeni mali enstrümanlar, kredi riskini, verenden piyasaya transfer ediyor, kredi vermek kolay ve adeta risksiz hale geliyordu. İşte son 10 yılda ABD'nin ve Dünya ekonomisinin sözde güçlü büyümesi bu saadet zincirine dayanıyordu.  Sonunda korkulan oldu, zincir kırıldı.

Kapitalizmin bütün derin krizleri bir depresyonu getirir. Sermaye büyük ölçüde atıl kalır, üretim ve yeniden üretim daralır, birkaç çeyrek üstüste negatif büyümeler yaşanır. Haliyle işsizlik artar ve reel gelirler düşer. K.Marks’ın Kapital’de, “kapitalistlerin kapitalistler tarafından mülksüzleştirilmesi” adını verdiği, eldeğiştirmeler, satınalmalar; büyükbalığın küçüğü yutması böyle dönemlerde hızlanır. Devlet, krize müdahaleye çağrılır, maliye politikaları ile krizin etkisini hafifletmeye çalışır, kamusal kaynaklar sosyal harcamalardan kriz giderici alanlara kaydırıldığı için toplum ikinci bir yoksullaşmaya maruz kalır.

Şimdi dünya bütün bunları yaşamanın eşiğinde.

Dünya finans piyasalarında 2007 ortalarından bu yana yaşanan çalkantının boyutlarını özetleyelim:

ABD ekonomisi 2007 yılının ilk üç çeyreğinde sırasıyla yüzde 1,5, yüzde 1,9 ve yüzde 2,8 oranlarında büyümüştü. Yüksek riskli konut kredilerinden kaynaklanan sorunlara ilişkin endişelerin artmasıyla, 2007 yılı Ağustos ayında finansal piyasalarda çalkantı yaşanmış, gerek konut piyasalarını gerekse kredi piyasalarını etkileyen çalkantı sonrasında Eylül ayı sonu itibarıyla toparlanma gözlenmişti. Ancak Kasım ayından itibaren finansal piyasaların tekrar bozulması ekonomik büyümenin görünümüne ilişkin belirsizlikleri artırdı.  Son çeyrek büyümesi, yıllık bazda yüzde 2,5 olarak açıklandı. 

Michigan Üniversitesi Tüketici Güven Endeksi’nde yılın son aylarında görülen belirgin düşüş, tüketicilerin önümüzdeki bir yıllık dönemde kişisel harcamalarına ve iş koşullarına ilişkin olarak daha karamsar bir beklenti içinde olduklarına işaret etmekteydi.. Benzer eğilim reel kesim güvenini yansıtan ISM (The Institute for Supply Management’s purchasing manager) endeksinde de görülüyordu.

Çalkantıya kaynaklık eden ABD kökenli riskli konut kredileri (Subprime mortgage loans) hem konut finansman şirketlerinin hem de onlara kredi açmış olan bankaları dibe çekti, büyük zararlar verdi.  Global bankaların bu krediler dolayısıyla uğradığı zarar 2008 başında 135 milyar dolar olarak açıklanıyordu. Ama bununla kalmayacaktı. ABD’nin en büyük bankacılık grubu Citigroup sadece iki çeyrekte 25 milyar dolar zarar etti. Bankaların bu sarsıntısı, beraberinde genel bir kredi darboğazı yarattı. Son birkaç yıldır Türkiye’ye de yarayan küresel likidite bolluğunun sonuna gelindi.  Kredi ile çalışan bütün şirketler sıkıntıya girdi. Borsalarda ciddi düşüşler yaşandı. 2008 yılının ilk üç haftasında dünya borsaları ortalama yüzde 20 değer yitirdi. Yani borsalarda kote şirketler 5 trilyon dolar değer kaybına uğradılar.

Finansal alanda yaşanan bu çalkantıya ABD ekonomisinin bir daralmaya (resesyon) doğru yöneldiğine ilişkin veriler eklenince krizin ayak sesleri de duyulmaya başlandı. ABD’de hanehalkı borçları 13 trilyon dolara yaklaşırken bunların 10 trilyon dolara yakınını mortgage kredileri oluşturuyor.  Riskli konut kredileri dolayısıyla sarsılmış olan inşaat piyasasında yüzde 25 gerileme gözlendi.

 

ABD’de işsizlik 2007 Aralık ayında aniden yüzde 5’e sıçradı. İşsizlik oranlarında son dönemde kaydedilen ani yükseliş, yüksek riskli konut kredisi piyasasında hızlanarak devam eden altüst oluş, yatırım ve tüketim harcamalarının canlılığını yitirmesi, kredi piyasalarındaki daralma, mali kuruluşların bilançolarındaki bozulma gibi etkenler, önümüzdeki dönemde Amerikan ekonomisinde büyük bir durgunluk yaşanacağı olasılığını güçlendiriyor.

 

ABD’nin dünya ekonomisinin dörtte biri büyüklüğünde olduğu düşünülürse, ABD’deki krizden dünya ekonomisinin ağır şekilde etkileneceği bir gerçek. Bunun farkında olunarak, Fed, diğer merkez bankaları ile koordinasyon içinde olmaya büyük önem veriyor.

Fed tarafından 12 Aralık 2007 tarihinde yapılan duyuruda; İngiltere Merkez Bankası (BoE), Avrupa Merkez Bankası (ECB), Kanada Merkez Bankası (BoC) ve İsviçre Merkez Bankası (SNB) ile eşgüdümlü hareket edilerek, bankaların kısa vadeli fon ihtiyaçlarını karşılama amacına yönelik olarak Vadeli İhale Kolaylığı (Term Auction Facility-TAF) programının uygulanmasına karar verildiği ve bu yolla ilgili ülke iç piyasalarına likidite sağlanacağı bildirildi. Bu çerçevede, Fed, 2007 yılı Aralık ayında piyasaya toplam 40 milyar ABD doları likidite sağladı, Ocak ayında bu miktarın 60 milyar ABD doları olması kararlaştırıldı.

Küresel finansal koşulların daha da bozulması durumunda küresel talebin ve ABD dolarının izleyeceği yön, ABD cari açığını daha da olumsuz yönde etkileyebilecek.

Mevcut durumda, Amerikan ekonomisine ilişkin beklentilerin ve gelişmelerin, küresel gelişmeleri büyük ölçüde belirleyeceği; buna karşın, diğer ülkelerin küresel gelişmelere katkısının söz konusu ülkelerin Amerikan ekonomisindeki gelişmelerden ne ölçüde etkilendiklerine bağlı olacağı açık.  Bir diğer deyişle, küresel gelişmeler, özellikle Avrupa ülkeleri ve Asya ülkelerinin Amerikan ekonomisindeki gelişmelere eşlik edip etmeyeceğine göre şekillenecek. Bu nedenle, bu dönemde söz konusu ülkelerin de mercek altına alınması gerekiyor.

IMF 2007-2008 için iyimser öngörülerini revizyondan geçirdi; iki yıl önce yüzde 3 dolaylarında büyüyen metropol ekonomilerinde büyüme hızlarının 2008’de  yüzde 1.5 civarına ineceğini (yani "durgunlaşacağını") ileri sürdü.

Dünya ekonomisine egemen blokların güçlerini anlamada kullandıkları enerji bir ölçüt olabilir. Kullanılan dünya enerjisinin bloklara dağılımına bakıldığında ABD’nin payının 2000’den 2006’ya yüzde 25-21 bandında değiştiğini, AB’nin de yüzde 31-28 bandında yer aldığını görüyoruz. Sözkonusu dönemde payını neredeyse bir kat artırarak yüzde 16’ya çıkaran Çin, yıllık yüzde 10’ları aşan büyüme oranı ile dikkatlerin merkezi. Japonya ise payından kayba uğrayarak yüzde 5’in altına gerilemiş durumda.

Avrupa Birliği’nde Enflasyon Korkusu

Bu çerçevede, Avro bölgesi ülkeleri incelendiğinde, mali piyasalarda yaşanan dalgalanmaya rağmen, söz konusu ülkelerde kredi piyasalarında daralma gözlenmediği ancak  son çeyrekte ekonominin inişe geçtiği görüldü. AB-27’nin önceki çeyreklerde yüzde 3 ve üstünde seyreden büyümesi son çeyrekte yüzde 2,6’ya  düştü.

Kârlılık oranlarının yükselmesi, toplam istihdamın artması, işsizlik oranlarının son 25 yılın en düşük seviyelerinde seyretmesi gibi gelişmeler önümüzdeki dönemde Avro bölgesi büyümesi üzerinde bölge içi etkenlerin yarattığı risk algılamasını azaltıyordu. Ancak, ABD ekonomisindeki durgunluk ihtimali ve buna ek olarak ham petrol, gıda ve ana metal fiyatlarına ilişkin belirsizlikler Avro bölgesi büyümesi üzerinde bölge dışı etkenlerin yarattığı risk algılamasını artırmış bulunuyor.

 

Kaynak:Eurostat

2008 ve 2009 büyüme rakamlarının potansiyel büyüme etrafında gerçekleşeceği öngörülmekle birlikte, Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimali karşısında, Avro bölgesi büyümesinin de beklenildiği ölçüde gerçekleşmeyeceği paylaşılan bir kanı. Nitekim, Avro bölgesi İmalat Sanayi Güven Endeksi’nin (PMI), büyüme oranlarına paralel hareket ettiği ve Amerikan ekonomisine ilişkin Reel Kesim Güven Endeksi (ISM) ile de benzer eğilimde olduğu görülüyor.

2007 yılı Aralık ayı Avro bölgesi Uyumlulaştırılmış Tüketici Fiyat Endeksi (HICP) artış oranı fiyatların artacağı sinyallerini verdi bile.  Para ve kredi hacminde tahminlerin ötesinde gerçekleşen genişleme, orta ve uzun vadede daha büyük enflasyonist risk unsurları olacak.

Avrupa Merkez Bankası ECB Yönetim Konseyi 2008 yılı Ocak ayında yaptığı toplantıda, enflasyon üzerindeki risklere önceki aylara kıyasla daha belirgin bir vurgu yaptı ve ABD gibi faiz indirimine gitmedi; politika faiz oranlarını sabit tuttu. Öte yandan, ECB, 2008 yılı boyunca enflasyon oranının hedef seviye olan yüzde 2’nin üzerine çıkacağını kabul etmiş bulunuyor. ECB, özellikle Almanya’daki ücret görüşmelerine vurgu yaparak fiyat istikrarını bahane edip kriz koşullarında anti-sendikal tutuma davetiye çıkarmaktadır. Bu da krizin yükünü ücretlilere yıkma niyeti dolayısıyla Avrupa’da sınıf mücadelesinin artacağı öngörüsüne götürmektedir.

 

Kaynak:Eurostat

AB’nin kendi içine gözatıldığında ABD çalkantısından en çok etkilenen ve inişe geçenin Almanya olduğu dikkat çekiyor. Özellikle 2007’nin son çeyreğinde bu görülüyor. Durum, İngiltere için de aynı. Fransa, kuyruğu dik tutmaya çalışsa da gelişmelerden tedirgin.

Konut kredileri krizinden Avrupa bankaları şimdiden  ağır yaralar aldı.. ABD kökenli riskli konut kredileri (Subprime mortgage loans) ile ilgili kağıtlara bulaşan Avrupa bankaları ard arda zarar açıkladılar. Avrupa’nın en büyük bankası İsviçreli UBS bu yüzden 14 milyar dolar zarar ettiğini açıkladı, son iki çeyrekte toplam 18,4 milyar dolar zarar ilan etti. Fransa’nın en büyük bankalarından Société Générale, bir personelinin sahteciliğinin bankaya 7,2 milyar dolar zarara malolduğunu açıkladı, ama bunun başka bir şeyi gizlemek için uydurulmuş ya da büyütülmüş bir gerekçe olduğu yaygın bir kanı. Banka, bu skandalın dışında, konut kredileri krizi dolayısıyla 2,5 milyar dolar zarara uğradığını açıkladı.

Konut piyasalarındaki balonun yolaçtığı kriz Avrupa’nın bazı ülkelerinde de (en azından İspanya, İrlanda, Britanya) ABD’dekine benzer bir gelişme gösteriyor. Bu ülkelerden İngiltere’de bu alanda uzmanlaşmış olan Northern Rock bankası bir süre önce paralarını çekmek isteyen mevduat sahiplerinin hücumuna uğradı. İngiltere merkez bankası Bank of England, bankaya 51 milyar dolar kredi, mevduat sahiplerine de 30 milyar dolarlık garanti vermek zorunda kaldı. Ama bunlar da yetmedi. Özelleştirmenin kalesi olarak görülen İngiltere, büyük bir ekonomide modern zamanların ilk devletleştirmesine imza attı. Northern Rock 18 Ocak’ta  "geçici olarak" devletleştirildi. İngiltere Maliye Bakanı Alastair Darling, devletleştirme kararının özel sektörden gelen iki ciddi teklifin bankanın gerçek değerini karşılamaması sonucunda alındığını belirtti. Bu arada, Northern Rock'ın hisselerinin borsada işlem görmesine de ara verildi. Devletleştirme kararının, İngiltere devlet bütçesine 100 milyar sterlin yük getireceği bildiriliyordu.

Northern Rock’un kamulaştırılması demek, aslında ilk parti zararın   toplumsallaştırılması anlamını taşıyacaktı.


Japonya Tedbirli

Japonya, ABD’de olanları biraz ihtiyatlı yaşayarak karşılamaya çalışıyor, tedbiri elden bırakmıyor. 2007 yılının ilk iki çeyreğinde, önceki çeyreklere göre yıllık bazda sırasıyla yüzde 2,8 ve yüzde 1,6 oranında büyüyen Japonya ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 2 oranında büyüdükten sonra son çeyreği 1,8 ile biraz geride kapadı.

Japonya ekonomisinde yavaşlamaya yol açan etkenlerin başında, küresel ekonomide, özellikle ABD ekonomisinde yaşanan durgunluğa ek olarak konut yatırımlarında (yüzde 11,3) ve sabit sermaye harcamalarında (yüzde 1,3) meydana gelen düşüşler var.

Küresel ekonomide yaşanan sorunlara bağlı olarak kredi piyasalarında oluşan tedirginliğin Japon firmalarını daha ihtiyatlı hale getirdiği ve yatırımları bekletmeye yönelttiği gözlendi. Yatırım harcamalarında kaydedilen düşüşe karşın, net ihracatta yüzde 27,5 oranındaki artış büyümedeki düşüş hızını yavaşlattı.  Söz konusu net ihracat artışı, özellikle Asya ülkeleri kaynaklı talep artışından ileri geldi. Japon tüketici fiyatları 2007 yılının ilk dokuz ayında yüzde 0,1 oranında azaldı. Yılın son çeyreğinde ise beklendiği gibi tüketici fiyatları artış oranı, enerji ve ulaşım fiyatlarındaki artışın etkisiyle tırmanışa geçti. . Sanayi üretiminin (yüzde 2,8) yılın ilk yarısına göre artış eğiliminde olması ve işsizlik oranının (yüzde 3,8) düşmesi tüketim harcamalarının canlanmaya devam edeceğini gösteriyor. Diğer taraftan, küresel gelişmelere bağlı olarak enerji fiyatları artışının süreceğine yönelik beklentiler, tüketici enflasyonunun artmaya  devam edeceği beklentisini güçlendiriyor.

Japonya Merkez Bankası (BoJ), konut piyasasındaki durgunluğa, enerji fiyatlarındaki yükselişe ve küresel belirsizliklere rağmen, küresel büyümenin devam etmesi sayesinde ılımlı büyüme gerçekleştiğini ve firmaların üretim kapasitelerini ayarlamakta herhangi bir baskı altında olmadığını, konut piyasasında yaşanan durgunluğun ise geçici olduğunu açıkladı; bu koşullar altında gecelik faiz oranını yüzde 0,5 oranında sabit tutmaya karar verdi.

Çin’de Zorunlu  Yavaşlama

ABD ekonomisinin 2008 yılında durgunluğa girme ihtimali karşısında Çin ihracatında azalış ve buna bağlı olarak Çin ekonomisinin büyüme hızında az da olsa bir gerileme bekleniyor. Çin ekonomisinde aşırı ısınmanın devam etmesi ve kuraklığa bağlı olarak meydana gelen gıda fiyatlarındaki artma eğilimi, 2007 yılı Ekim ve Kasım aylarında yıllık enflasyon oranının sırasıyla yüzde 6,5 ve yüzde 6,9 olarak gerçekleşmesi ile sonuçlandı.

Gerek yüksek enflasyon rakamları gerekse aynı dönemde konut fiyatlarının yüzde 6 ile son altı yılın en yüksek oranında artmış olması ekonominin ısınma sürecinin devam ettiğine işaret ediyor. Bu çerçevede, Çin Merkez Bankası (PBC), 2007 yılında izlenen temkinli duruşun 2008 yılından itibaren sıkı duruşa dönüşeceğini açıkladı ve  2007 yılı Aralık ayı sonunda yapılan para politikası toplantısında 1 yıl vadeli mevduat faiz oranını 27 baz puan artırarak yüzde 4,14’e yükseltti.

Gerek faiz artışları gerekse, Çin ihracatında yüzde 20 dolayında payı olan ABD ekonomisinin 2008 yılında durgunluğa girme ihtimali, Çin ihracatında azalışa, Çin’in  büyüme hızında düşüşe yol açacak.  Buna göre, Çin ekonomisinin 2007 ve 2008 yıllarında sırasıyla yüzde 11,4 ve yüzde 10,7 oranında büyüyeceği tahmin edilse de bunun daha aşağı inmesi muhtemel.

Sonuç olarak, 2008 yılına ilişkin küresel ekonominin görünümünü temel olarak Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimali ve olası durgunluğun etkilerinin giderilmesinde Avrupa ve Asya ülkelerinin rolü önemli olacak.

2007 yılı Kasım ayında finansal piyasalarda gerçekleşen son dalgalanmaya kadar, Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinden olumsuz etkilenmeyeceği ve Asya ülkelerinin hızlı büyüme oranlarını koruyarak, küresel ekonomik büyümeyi sürdürmede telafi edici yönde hareket edeceği beklentisi yaygındı. Ancak, mevcut durumda, Çin başta olmak üzere Asya ülkelerinin ABD’ye karşı net ihracatçı konumda olmaları nedeniyle, Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinin Asya ülkelerinin ihracatında azalışı da beraberinde getireceği, ABD dolarındaki düşüş eğiliminin söz konusu ülkelerin ihracat gelirlerindeki azalışı daha da hızlandıracağı tahmin ediliyor. Bu duruma ek olarak, Çin ekonomisinde aşırı ısınmaya ilişkin göstergeler neticesinde para politikasının sıkılaştırılacağı sinyali büyüme oranlarının daha keskin düşmesiyle sonuçlanabilecek.. Ayrıca, AB ülkelerindeki büyümeye ilişkin tahmin rakamlarının 2007 yılı Kasım ayından bu yana sürekli olarak aşağı yönde revize edilmesi AB’nin de Amerikan ekonomisindeki durgunluk ihtimalinden olumsuz yönde etkileneceğine işaret ediyor. 

Emtia Fiyatları

Amerikan ekonomisindeki olumsuz görünüme özellikle Asya ülkelerinin de eşlik etmesi ihtimali altında, önümüzdeki dönemde petrol fiyatları başta olmak üzere enerji ve emtia fiyatlarının izleyeceği seyir, Amerikan ekonomisindeki olası durgunluğun etkilerinin küresel ekonomiler üzerindeki etkilerini anlamak açısından önemli. İlk verilere göre,  önümüzdeki dönemde gıda ve altın fiyatlarının yukarı, ham petrol ve metal fiyatlarının da aşağı seyretmesi bekleniyor.

Gıda fiyatları: Son dönemlerde gıda fiyatlarında yaşanan hızlı artışlar, enerji fiyatları ile birlikte, küresel enflasyon oranlarındaki artışın en önemli alt kalemleri olarak gerçekleşti. Mısır ve buğdayın alternatif yakıt üretiminde kullanılmaya başlanması ve kuraklık, söz konusu hammadde fiyatlarının yükselmesinde yapısal olarak en önemli belirleyici unsurlar oldu. Buna ek olarak, Çin ve Rusya’nın yerel ekonomilerindeki gıda enflasyonunu bastırabilmek amacı ile tahıl ihracatına vergi koyması ve ABD’de mısırdan üretilen etanolde vergi indirimine gidilmesi geçtiğimiz dönemde mısır ve buğday fiyatlarındaki artışın diğer bir önemli nedeni oldu. Artan talebe ek olarak ortaya çıkan arz yönlü sıkıntılar spekülatif yatırımcıların ilgisini çekmekte ve fiyat hareketlerinin daha da sertleşmesine neden olmaktadır.

Söz konusu gelişmeler ışığında, önümüzdeki dönemde de tarımsal hammadde fiyatlarının enflasyon oranlarını yukarı yönlü tehdit eden önemli bir alt bileşen olması bekleniyor. 

Altın: Gelişmiş ülke mali piyasalarında yaşanan dalgalanmanın devam etmesi, bu ülkelerde enflasyon oranlarında gözlenen artış ve büyüme performanslarına ilişkin belirsizlikler ile ABD dolarında son dönemlerde gözlenen hızlı değer kayıpları altın fiyatlarının 14 Ocak 2008’de 904,1 ABD doları/Troy ons ile tarihi zirve değerine ulaşmasıyla sonuçlandı. Altın fiyatlarının yakın dönemdeki seyrinin büyük ölçüde ABD dolarının diğer temel para birimleri karşısındaki hareketine, konut piyasaları kökenli finansal çalkantının şiddetine, enflasyon oranlarının önümüzdeki dönem seyrine ve küresel risk iştahını etkileyecek gelişmelere bağlı olması bekleniyor. Özellikle son dönemlerde sigorta şirketlerinin portföylerinde daha fazla yer tutan altın, söz konusu risklere karşı koruma (hedge) sağlıyor, bu durum da altın fiyatlarının yukarı yönlü seyrini artırıyor.

Ham petrol: ABD ekonomisinde beklenen olası durgunluğun dünya ekonomisini ne ölçüde etkileyeceği, Nijerya’da yaşanan jeopolitik belirsizlikler, kış koşulları ve özellikle ABD petrol stoklarındaki beklenmeyen gelişmeler, ham petrol fiyatlarında yukarı veya aşağı yönlü ani hareketleri tetikleyecek en önemli unsurlar.

Uluslararası ham petrol fiyatları 2 Ocak 2008 tarihi itibarıyla 97,8 ABD doları/varil seviyesinde işlem görerek tarihi zirve değerine ulaşmıştı. Şubat’ta 100 doların üstüne çıkıldı. ABD ile Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) stoklarında halihazırda devam eden hızlı gerilemeler, Nijerya’da yeniden başlayan jeopolitik belirsizlikler ve Çin rafinelerinde geçtiğimiz dönemde rekor seviyede üretimler sonucu Çin ham petrol stoklarındaki azalışlar ham petrol fiyatlarındaki artış eğilimini keskinleştiren faktörler.

Metal fiyatları:  Önümüzdeki dönemde, dünya ekonomisi büyüme oranlarında ABD konut piyasası kökenli olası yavaşlamalar ve ana metal stok rakamlarının olumlu seyrinin devamı ile ana metallerin fiyat artışlarında yavaşlamalar bekleniyor.                  

                                                        ***

Krizin para ve bazı maliye politikaları ile yakın zamanda geçiştirilebileceğine kimse inanmıyor. Vadeli işlemler piyasasının göstergeleri, ABD’de konut fiyatlarının en az yüzde 20 daha düşeceğini gösteriyor. Bu, milyonlarca ABD’li yoksulun, siyahilerin, Latinoların evlerinin haczi demek. Ama bununla elbette kimse ilgilenmiyor. Önemli olan bankalara ne olacağı. Yalnız ABD’li tüketicinin konut fiyatlarının düşüşü dolayısıyla kendini içinde bulduğu aşırı borçluluğun tüketim harcamalarını azaltması herkesi ilgilendiriyor, çünkü bu durum, ABD’de ekonomik durgunluğu körükleyecek. ABD ekonomisindeki keskin yavaşlama, ABD ithalatının daralması yoluyla öteki ülkelerin büyümesini de vuracak. Kredi darboğazı şirket iflaslarının yükselmesine yol açarak krizi daha da yaygınlaştıracak.

Bütün piyasa, liberalizm söylemlerine karşın, kriz kapıya dayanınca, devlet ekonomiye müdahaleye hemen davet edildi; hem para hem maliye politikaları ile kriz yangınını söndürmeye çağrıldı. ABD’de Federal Reserve, AB’de Avrupa Merkez Bankası, Britanya’da Bank of England, Japonya’da Japonya Bankası  altı aydır  yüz milyarlarca doları piyasaya pompalayarak “likidite darboğazı”nı geçiştirmeye  çalıştılar. Sosyal harcamalara ayrılması pekala mümkün bu kaynakları, şirketleri, bankaları kurtarmak için kullandılar. Federal Reserve faiz oranlarını adım adım indiriyor. Ama altı aydır paranın ucuzlatılması ve bollaştırılması için alınan bu önlemler, dünya ekonomisinin 2008’e daha da çalkantı içinde girmesine engel olmadı.


Amerikan ekonomisinin enflasyonist bir ortamda durgunluğa girmesi ve kredi piyasalarındaki daralmanın istenildiği düzeyde giderilememesi ihtimaline karşın para politikasının oyun alanının yeterince geniş olmaması önemli bir açmaz olarak nitelendiriliyor, bu noktada, genişletici mali politikaların da devreye girmesi gerekli görülüyor. Nitekim, Fed Başkanı Ben Bernanke, 17 Ocak 2008 tarihinde Amerikan Senatosu Bütçe Komitesinde yaptığı konuşmada, ivedilikle “mali uyaran paketi” hazırlanması gereği üzerinde durdu.. 18 Ocak 2008 tarihinde ABD Başkanı George W. Bush tarafından yapılan açıklama ise söz konusu paketin Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)’nın yüzde 1’i düzeyinde,

Başka bir diğer deyişle, 145 milyar ABD dolarına varabilecek bir vergi indirimi olabileceği sinyallerini verdi.

Böylece, para politikalarını maliye politikaları izledi.  Bush 18 Ocak Cuma günü 160 milyar dolarlık bir destek paketi açıkladı. Kamu harcamalarını arttırmak neo-liberalizm için tabu olduğundan, Bush vergi indirimi yoluna gitti. Ancak, borsaların buna reaksiyonu  21 Ocak Pazartesi günü düşüşe geçmek oldu.  Bunun üzerine ertesi gün, yani 22 Ocak’ta Fed bankalara kredi faiz oranını 0,75 yüzde puanı düşürdü. Fed’in olağan toplantısına daha bir hafta varken, ABD merkez bankası bu bir haftayı bekleyemedi ve son çeyrek yüzyılın en büyük faiz indirimini gerçekleştirdi. Aradan sadece sekiz gün geçtikten sonra 30 Ocak’ta Fed olağan toplantısında faiz oranın bir kez daha, bu sefer 0,5 puan düşürdü. Yani sekiz gün içinde 1,25 puan. Bu sayede ABD faiz oranı altı ayda yüzde 5,5’ten yüzde 3’e düşmüş oldu.

Dünya çapında enflasyonun da yükselme eğilimi gösterdiğine ilişkin verileri öne sürerek, kimileri, Fed’in faizleri böylesine hızlı düşürmesinin enflasyonu azdıracağı için yanlış olduğunu söylüyor. Avrupa Merkez Bankası enflasyonla mücadelenin daha büyük öncelik olduğu düşüncesiyle faiz oranlarını indirmeyi reddediyor. Japonlar için de bu söylenebilir.  Böylece, dünyanın farklı egemenlerinin,  krizi kontrol altına almak için hangi stratejinin doğru olduğu konusunda kendi içinde “ortak akıl” oluşturamadıkları görülüyor.

Dünya ekonomik krizi eğer bir depresyona dönüşürse, yani kriz geçici değil uzun soluklu ve derin olursa, “küreselleşme” stratejisi ve neo-liberalizm büyük bir darbe yiyecektir. Dünya ekonomisinin bölünmesi yönünde bir dinamik harekete geçecek, buna önce ekonomik alanda, ardından politik konularda milliyetçilik eşlik edecektir.

 

Türkiye’ye Etkiler…
 

Dünyanın “global bir köy” haline geldiğini işlerine geldiği zaman vurguyla söyleyenler, krizin bulaşıcılığı sözkonusu olduğunda, "Bize ulaşmaz, bizi etkilemez" türü yavan ve desteksiz reaksiyonlar verdiler. Bunların başında tabii ki Türkiye'nin Başbakanı ve bakanları geliyordu.

Bir tür global karanlıkta korkmadığını belirtmek için ıslık çalma çocukluğuna benzeyen bu tavır, derece derece birçok ülkede var. ABD'deki hapşırmanın kendilerini nezle etmeyeceğini sanan AB, anında resesyonun etkisi altına girdi.

İddia, yükselen Çin, Hindistan gibi pazarların, bu dönemin ayakta kalan ve direnen ülkeleri olacağıydı.

Niye, neden? Dünya ekonomisinin dörtte birini oluşturan ABD resesyona girmişken, onunla iç içe olan AB'de resesyonun ayak sesleri hızla duyulurken, bu iki blokun "tedarikçisi" Çin ve Hindistan nasıl durgunluğun dışında kalacaktı? Ham petrol, doğalgaz başta olmak üzere hammadde üreten Rusya ve Ortadoğu ülkeleri nasıl sürecin dışında kalacaklardı ?

Dibden gelen dalganın ergeç kendilerine geleceğinden bihaber görünmeyi tercih eden “çevre ülkeleri” nde "zengin piyasalardan çıkan para bize gelirse, işimize bile yarayabilir" rehaveti bir başka ironi. ABD'de ve Avrupa'da daralan iç talebin, çevre ekonomilerini ihracattan başlayan bir durgunlaşma sürecine yönelteceği gerçeği ile çoğu ülke yüzleşmek istemiyor. 

Büyük finansal piyasalardaki zararlarını kapatmaya çabalayan global bankaların çevre ekonomilerine açmış oldukları kredileri geri çağırmaları,  tahsile geçmeleri pek muhtemel. Başkalarının paralarını kolay kolay riske edemeyecek fon yönetimlerinin, "yükselen piyasa ekonomileri"ndeki plasmanlarından çıkmaları da her an gündemde. 

Bu olasılıklardan her biri, çevre  ekonomilerinin, durgunlaşma, finansal kriz, ekonomik kriz süreçlerinden en azından birine; en kötüsü de zincirleme olarak her üçüne birden sürüklenmesi anlamına gelebilir.

Global karanlıkta ıslık çalarak, başlarını aylarca türban teranesine gömenlere beklenen çıkışı, biraz geç de olsa, TÜSİAD yaptı. TÜSİAD , 2008 Yılına Girerken Türkiye Ekonomisi başlıklı raporunda,

“ Dünya ekonomisinde büyümenin belirleyicileri yavaşlamaya işaret etmektedir. Uzun dönemde dünya ekonomisinin içinde bulunduğu son hızlı büyüme döneminin de artık sonuna gelinmiştir” tesbiti yapılıyor ve şöyle devam ediyordu rapor;

“ ABD ekonomisinde son verilerin işaret ettiği resesyon olasılığı bir yana, Avrupa ve Japonya’nın da aralarında olduğu bir çok gelişmiş ülkem ekonomisinin 2008 yılında yavaşlaması beklenmektedir. Dünya ekonomisindeki bu yavaşlamanın gelişmekte olan ülkelerdeki büyüme ile kısmen dengelenmesi beklenmektedir. Dünya ekonomisindeki büyümenin yarısından fazlası gelişmekte olan ülkeler tarafından sağlanmaktadır. Çin, Hindistan, Brezilya, Rusya ve diğer petrol ve doğal gaz üreticisi ülkelerdeki yüksek büyüme süreci devam etmektedir. Bu ülkeler, güçlü yüksek ekonomik performanslarını koruyabilmek konusunda Türkiye’ye oranla daha başarılıdır. Uluslararası finans piyasalarında, ABD kaynaklı yüksek riskli konut kredileriyle başlayan ve giderek derinleşme eğilimi gösteren sorunlar, 2008’in ilk yarısında da ağırlığını artırmaya devam edecektir.

Bu gelişmeler sonucunda, uluslararası finansal piyasalarda fonların gelişmiş ülke pazarlarına dönmesi, uzun dönemdir süregelen likidite bolluğunun sonuna gelinmesi ihtimal dahilindedir. Bu koşulların gerçekleşmesi durumunda, Türkiye’nin cari açığını finansman imkanları zorlaşacaktır. Dış tasarruflar üzerine gelecek bu kısıt, yüksek büyüme süreci açısından da önemli sonuçlar doğuracaktır. 2002-2006 döneminde gelişmekte olan ülkelere giren sermaye miktarı 1,8 trilyon dolar olmuştur. Küresel likiditenin artması, Türkiye’nin de aralarında yer aldığı gelişmekte olan ülkelerin ekonomik büyümelerine önemli bir destek sağlamıştır. Türkiye’nin yakaladığı yüksek büyüme-düşük enflasyon başarısında, söz konusu sermaye girişlerinin büyük bir katkısı olmuştur. Yurtiçi tasarrufların yetersizliği karşısında, uluslararası sermaye akımları, yüksek büyüme sürecinin finanse edilebilmesine imkan sağlamıştır. Küresel ekonomideki bu gelişmeler, Türkiye’nin önümüzdeki dönemde büyümesini finanse etmekte zorluklarla karşılaşabileceğine işaret etmektedir”.

TÜSİAD’ın bu saptamaları karşısında AKP iktidarı umursamaz davrandı, ekonominin yapı taşlarının sağlamlığından dem vurmakla yetindi.

Açık olan, Türkiye’nin bu çalkantıdan doğrudan etkileneceğidir. Bu, ekonominin, dünya ekonomisi ile son yıllarda artan bütünleşmesi ile ilgili bir saptamadır. Şöyle ki;

 

-         Dünya ekonomisi ile dış ticaret hacmini 265 milyar doların üstüne çıkardı. Bu, milli gelirin yüzde 53’ü dolayında bir dış ticaret hacmi demektir. İhracat, ithalata büyük ölçüde bağımlı. İhracata talep azalırsa büyüme de düşer.

-         Dış borç stoku  250 milyar dolara yaklaşıyor. Yüzde 63'ü de özel kesimin.

-         Doğrudan yabancı sermaye ve sıcak para girişleri yıllık 45 milyar doları bulmuş ve ekonomi bu dış kaynak girerse büyüyor, girmezse küçülüyor.

-         Borsada yabancılar yüzde 70'e yakın pay sahibiler..

-         Türkiye, dış ticaretinin yarısından fazlasını AB'ye odaklamış durumda. AB7den talep düşerse, ekonomi küçülür.

 

Bu kadar dünya ekonomisiyle bütünleşmiş bir ekonominin, dünyadaki resesyondan etkilenmemesi mümkün değil ve olmayacaktır. Karanlıkta ıslık çalmakla da korkulardan kurtulmak mümkün değildir.

Metropol ekonomilerindeki çalkantılar bir finansal krize dönüştüğü andan itibaren zararlarını hafifletmek çabasına girecek olan finans kuruluşları çevre ekonomilerindeki yatırımlarını çekmeye; kredilerin anaparalarını da tahsile yöneleceklerdir. Bu durumda on yıl öncesinin Asya krizini andıran bir konjonktür gündeme girecektir.

Bu son olasılık gerçekleştiği takdirde Türkiye çevre ekonomileri içinde en kırılgan konumda yer alan iki-üç ülkeden biri olarak ve ciddi boyutlarda etkilenecektir. 2007 boyunca Türkiye'de dolar yüzde 17.5 oranında ucuzlamış; yıllık yüzde 16.5 oranında faiz sunan bir Hazine Bonosuna kaynak bağlayan yabancı "rantiye" yıl sonunda dolar üzerinden yüzde 41'lik bir getiri sağlamıştır. Kâğıt üzerindeki bu getirinin fiilen tahsil edilmesi için yabancının döviz kurları yükselmeden dolara dönebilmesi gerekir. Vadeli döviz piyasalarında kurlar garanti altına alınmışsa yabancının çıkışını önleyecek fren mekanizması  işlemeyecektir. Kısa vadeli ve özel sektöre ait dış borçların  hızla ödenme talepleri buna eklenirse, finansal kriz ortamı doğmuş olur.

Dünyadaki resesyonla yaşanacak küçülme, haliyle ihracata talebi azaltır, sıcak para çıkışı ve gelmesi beklenen doğrudan yabancı sermayenin gelmemesi halinde Türkiye'de 2008 için umulan yüzde 5 büyüme hayal olur. Bu hem aile gelirlerinin azalmasına yol açar hem işsizliğe tüy diker .

Kaderlerini IMF ve AB çapalarına bağlayanlar, bu çapaların taraması sonucu kendilerini bir anda global akıntının önüne kapılmış durumda bulabilirler. Böylesi dönemlerde gerçek kaybı çalışan, çalışamayan emekçi kesimler verir. AKP iktidarının olası ciddi bir çalkantıda B planı olmadığı anlaşılmıştır.

Olası resesyon, çalkantı, kriz-her ne olacaksa- durumunda, böylesi konjonktürlerden en olumsuz etkilenen kesimlerle ne tür dayanışma mekanizmaları geliştirilmesi gerektiğini tartışmak; mevcut makro ekonomik politikalara alternatifler üretip sunabilmek gerekiyor.

Bölüm 2

Dış Kaynağa Bağımlı Büyümenin Boyutları ve Zaafları

Türkiye ekonomisi, 1998’de kısa adı IMF olan Uluslararası Para Fonu  ile “Yakın İzleme Anlaşması” adı altında uzun soluklu bir “dezenflasyon programı”nı uygulamaya koydu ve IMF ile, başlarda gevşek, sonraları sıkılaşan bir ilişki içinde ilerleyen bu program 2008’de 10 yılını tamamlamış olacak. Bu 10 yıl, Türkiye ekonomi tarihinde özel bir alt dönem olarak yerini alacak. Önceki on yıllarda arzulanıp da yapılamayan birçok piyasacı, küreselleşmeci  ve anti-sosyal icraatın bu 10 yıla sığdırılması, dönemi, iktisat tarihimizin en kayda değer dönemlerinden biri yapmıştır diyebiliriz.

İçinde, yine tarihimizin en derin krizini (2001) barındıran bu alt dönemin kayda değer bir özelliği, önceki dönemlerle kıyas götürmez ölçüde dünya ekonomisi ile entegre oluşudur. Artan dış ticaretin yanı sıra artan sermaye hareketleri, küresel sermaye ile hızlı bir entegrasyon, büyük şirket ve bankaların el değiştirmesi, özelleştirmeler ve kamusal mal ve hizmetleri piyasalaştırıp ticarileştiren uygulamalar, devletin küçültülmesi, emeğin tarihinde olmadık ölçülerde sömürülmesi ve etkisizleştirilmesi, teslim alınması, kırların yoksullaştırılıp kente göçün hızlandırılması,  bütün bunların da kurumsallaştırılıp modelleştirilmesi, yine bu dönemin ana karakteristik özellikleri.

Büyümenin Boyutları ve Kimyası

Dünya ekonomisi ile bütünleşme temelinde sürdürülen ve 2001 krizi sonrası kesintisiz sürdürülen büyümenin, oranlarından çok kimyası, niteliği mutlaka irdelenmeli ve içerdiği zaaflar görülmelidir. Çünkü, oranlarıyla övgü vesilesi yapılan bu büyümenin, çok da Türkiye’ye mahsus bir gelişme olmadığı, dünya ekonomisinin son yıllarda yaşadığı yüksek büyümeye imkan veren likidite bolluğu ile ilgili olduğu; bu “mucizevi büyüme”yi, Türkiye’den başka ülkelerin, hem de daha yüksek oranlarda yaşadığı OECD verilerinden görülebilmektedir.

2000-2005 döneminde OECD üyesi ülkelerin milli gelirleri ortalama yüzde 25,5 büyürken Türkiye ortalamanın altında kalmış ve milli geliri yüzde 21 dolayında artmıştır. OECD ülkeleri içinde 2000-2005 döneminde en yüksek büyümeyi İrlanda’nın, onu takiben de Slovakya’nın yaşadığı görülebilmektedir. Özellikle Doğu Avrupa ülkelerindeki büyüme dikkat çekicidir. Macaristan, Slovenya, Çek Cumhuriyeti, Polonya, AB’nin katkılarıyla,  Türkiye’den daha hızlı büyümüşlerdir. Ayrıca, Yunanistan’ın, İspanya’nın, G.Kore’nin, Meksika’nın büyüme hızlarının da Türkiye’yi geride bıraktığı anlaşılmaktadır.

Türkiye, AB-15’in ortalama büyümesini de yakalayamamıştır.

 

2000-2005 OECD Ülkelerinde Mili Gelir,(Satın Alma Gücü Paritesine Göre, Milyar $)

 

 

2000

2005

2000-2005,%

İrlanda

110

161

47,1

Slovak C.

59

86

46,9

Luxemborg

22

32

43,9

Yunanistan

229

328

43,7

İspanya

849

1189

40,1

Macaristan

126

176

40

Slovenya

33

46

39,4

G.Kore

768

1067

38,9

Çek C.

152

211

38,4

Norveç

163

218

33,9

Avustralya

525

701

33,6

Yeni Zeland

80

106

32,7

İngiltere

1507

1979

31,3

Izlanda

8

11

30,5

Polonya

409

530

29,6

ABD

9765

12398

27

Hollanda

452

573

26,8

Belçika

273

346

26,5

Kanada

873

1099

25,9

OECD 

26532

33302

25,5

Meksika

897

1119

24,7

AB-15

9540

11819

23,9

Avusturya

230

283

23,1

İsviçre

219

267

22,1

Japonya

3234

3941

21,8

Türkiye

460

556

20,9

Almanya

2101

2538

20,8

Fransa

1575

1898

20,5

İsveç

241

290

20,2

Danimarka

154

185

20,2

Finlandiya

135

162

20,2

Portekiz

188

210

11,7

Italya

1474

1644

11,6

Kaynak:OECD,Facts and Figures, 2007

 

 

 

 

 

Türkiye ekonomisi, IMF ile 1998’de başlatılan yakın izleme anlaşması ile , yüzde 60’larda seyreden kronik enflasyonu tek haneye indirme odaklı bir “istikrar” programına giriş yapmış, 2000’de de sabit kur politikasını bu programın en önemli aracı haline getirmişti. Ancak, IMF desteğiyle uygulanan bu politikanın yol açtığı 2001 krizi Türkiye ekonomisinde tarihinin en büyük daralmasına yol açmıştı. Krizin ardından yine IMF eliyle uygulamaya sokulan ekonomi politikası, 6 yıl üst üste yüksek büyüme oranları ile sonuçlandı.  Kriz yılı 2001’de 146 milyar dolara gerileyen milli gelir, izleyen yıllarda sürekli arttı ve 2006 yılında yaklaşık  400 milyar dolar olarak ölçüldü, 2007 beklentisi de 490 milyar dolar dolayındaydı. 

Kişi Başına Gelir Kaç Dolar?

Öncelikle bu düşük tutulmuş dolar kuru ile yapılan ölçümler ve kişi başına gelirin  dolarla ifadesindeki çarpıklıklar ortaya konulmalıdır.

Merkez Bankası’nın kendi hesaplamasına göre 1995 yılında ortalama 100 olan  Türk parasının reel değeri 2007 sonunda 190’a çıktı. Yani Türk parası yüzde 90 oranında değer kazandı.

Türk parasının 2002  yılından sonra kazandığı reel değer ise yüzde 52’ye ulaştı.

 

Yıllar

Yıl Ortası

(CariFiyatlarla)

 

(1998 Fiyatlarıyla)

 

 

 

 

Nüfusu(1)

 

 

 

 

 

(BinKişi)

GSYİH,Milyon YTL

Kişi Başına GSYİH

GSYİH

GSYİH,Milyon YTL

Kişi Başına GSYİH

 

GSYİH

 

 

 

YTL

ABD Doları(2)

Milyon ABD Doları(2)

 

YTL

ABD Doları(2)

Bin ABD Doları(2)

 

 

 

 

 

 

1990

56.154

393

7

2.684

150.717

37.591

669

2.574

144.540

1991

57.272

630

11

2.639

151.141

37.940

662

2.547

145.872

1992

58.392

1.093

18

2.726

159.177

40.210

689

2.648

154.622

1993

59.513

1.982

33

3.031

180.384

43.444

730

2.807

167.053

1994

60.637

3.868

63

2.148

130.248

41.074

677

2.605

157.959

1995

61.763

7.762

125

2.750

169.848

44.027

713

2.741

169.292

1996

62.909

14.772

234

2.892

181.933

47.112

749

2.880

181.178

1997

64.064

28.836

450

2.972

190.398

50.659

791

3.041

194.819

1998

65.215

52.225

800

3.080

200.862

52.225

801

3.080

200.862

1999

66.350

77.415

1.166

2.794

185.382

49.766

750

2.884

191.353

2000

67.420

124.583

1.847

2.963

199.765

53.428

792

3.047

205.429

2001

68.365

178.412

2.609

2.134

145.891

49.424

723

2.780

190.055

2002

69.302

277.574

4.005

2.662

184.482

53.349

770

2.960

205.134

2003

70.231

359.763

5.122

3.425

240.541

56.440

804

3.090

217.014

2004

71.152

430.511

6.050

4.256

302.823

61.481

864

3.323

236.438

2005

72.065

487.202

6.760

5.042

363.352

66.018

916

3.523

253.885

2006

72.974

576.322

7.898

5.519

402.744

70.045

960

3.691

269.347

2007(3)

73.875

647.498

8.765

6.625

489.422

72.801

985

3.790

279.986

2008(4)

74.766

717.266

9.594

6.964

520.670

76.839

1.028

3.952

295.475

Kaynak: TÜİK, DPT, (1) DİE yıl ortası nüfus tahminidir. (2) Merkez Bankası döviz alış kuru kullanılarak hesaplanmıştır. (3) DPT tahminidir. (4) Program

Döviz kuru, artan enflasyona rağmen yıllardır düşük tutuluyor, böylece Türk parası değerleniyor. Bu yüzden hem milli gelir hem de buna bağlı olarak kişi başına gelir artmış görünüyor. Cari fiyatlarla, yani enflasyondan arındırılmamış milli gelir verileri 2006 yılında milli geliri 576 milyar YTL, kişi başına düşen geliri de 7 bin 898 YTL olarak gösterdi. Bu rakam, 2006’nın ortalama dolar kuru olan 1430 YTL üstünden dönüştürüldüğünde 2006’nın kişi başına geliri  5 bin 519 dolar olarak hesaplanıyordu. Başbakan Erdoğan da bu rakama referans yaparak 2010’da milli gelirin kişi başına 10 bin dolar olacağını iddia ediyordu.

Ancak, bu düşük tutulmuş dolar kuru ile yapılan hesaplamayı bir tarafa bırakıp sabit fiyatlarla, yani enflasyondan arındırılmış fiyatlarla bakıldığında 2006 için gerçek şöyle ortaya çıkıyordu: 1998 fiyatlarıyla 2006 milli geliri 70 milyar YTL dolayında gerçekleşmişti. Bu, aynı yıl kişi başına gelirin 1998 fiyatlarıyla 960 YTL, kişi başına milli gelirin 3691 dolar, toplam milli gelirin de 270 milyar dolar olması demek. 

2007 için cari fiyatla kişi başına milli gelir beklentisi 6 bin 625 dolar iken sabit fiyatlarla, yani enflasyondan arındırılmış fiyatlarla 3790 dolar, yani cari olanın yüzde 57’si. Demek ki, iddia edilen kişi başına milli gelirin,  gerçeği ile arasında yüzde 57 fark var. Düşük tutulan döviz kuru, Türkiye’nin milli gelirini ve kişi başına gelirini abartılı göstermekte ve gerçeği tahrif etmektedir.

Sıcak Paraya Bağımlılığın Faturası

Türkiye ekonomisi bir süredir büyümesini ancak sıcak para girişi ve yakın yıllarda yabancı sermaye girişi ile sürdürebiliyor. Bu dış kaynağın gelmesi için yüksek faizler veriliyor, özelleştirmelerin dibi kazınıyor, yerli sermayedarlar firma ve banka satmaya özendiriliyor, kıyı yörelerde hızla gayrimenkul satılıyor.

Son yıllarda doğrudan yabancı sermaye girişinin önem kazanması ile göreceli ağırlığını kaybetse de  sıcak para girişi, büyümenin ana rüzgarı olageldi.

 

 

Büyüme Oranı

Net Sıcak Para

(yüzde )

(Milyon Dolar)

1989

1,6

-796

1990

9,4

3.139

1991

0,3

-392

1992

6,4

2.449

1993

8,1

4.660

1994

-6,1

-5.878

1995

8

2.465

1996

7,1

2.626

1997

8,3

1.728

1998

3,9

-1.725

1999

-6,1

3.446

2000

6,3

590

2001

-9,5

-13.260

2002

7,9

-1.534

2003

5,9

5.693

2004

9,9

11.996

2005

7,6

15.941

2006

6

13.958

2007(T)

4,5

9.843

Sıcak para bağımlılığı, döviz kurunun düşük, faizlerin ise yüksek tutulmasını zorunlu kıldı. Böylece sıcak paraya oldukça yüksek rantlar aktarıldı ve ard arda gerçekleştirilen büyüme, esas olarak yüksek bedellerle girişi sağlanmış sıcak para sayesinde gerçekleşti.

 

 

Sıcak paraya sağlanan getiriler, dünyanın herhangi bir yerinde sağlananın oldukça üstünde gerçekleşti. Örneğin, Türkiye’nin kısa vadeli sermaye giriş çıkışını serbest bıraktığı 1989 yılı başında Türkiye’ye getirilerek Hazine iç borçlanma kağıtlarında  çevrilen 1000 dolar, 2007 yılı sonunda 25 bin 359 dolara kadar yükseldi. Hazine kağıdına yapılan yatırımın 2007 yılındaki getirisi hem YTL’nin aşırı değerlenmesi hem de faizlerin yüksek seyri sonucu dolar bazında yüzde 31’i buldu.

 

Hazine iç borçlanma kâğıtlarına 1000 dolar yatırım ne getirdi?

 

 

 

Yıllık Ortalama Dolar Kuru (TL)

Dolar Kurundaki Yıllık Değişim(yüzde )

Hazine Ortalama İç Borçlanma  Faizi (yüzde )

Faiz ve Kur arasındaki fark (Puan)

Hazine Kağıdının Dolar Bazında Yıllık Getirisi(yüzde )

1000 Dolar 1989'dan sonra ne kazandırdı (Dolar)

1988

1.428

63,7

-

 

-

1.000

1989

2.142

50

58,3

8,3

6,1

1.061

1990

2.635

23

51,2

28,2

23

1.304

1991

4.225

60,4

72,1

11,7

7,6

1.404

1992

6.979

65,2

75,4

10,2

6,5

1.495

1993

11.176

60,1

87,6

27,5

17,3

1.753

1994

29.387

162,9

165,5

2,6

-1,8

1.722

1995

46.183

57,2

121,8

64,6

44,1

2.482

1996

81.579

76,6

132,8

56,2

31,1

3.252

1997

152.100

86,4

108,4

22

11,7

3.634

1998

261.000

71,6

115,6

44

25,6

4.562

1999

420.100

61

109,6

48,6

30,5

5.954

2000

623.700

48,5

38,2

-10,3

-7,5

5.509

2001

1.225.400

96,5

99,9

3,4

2

5.617

2002

1.505.800

22,9

63,5

40,6

32,9

7.464

2003

1.493.100

-0,8

44,1

44,9

45

10.823

2004

1.422.300

-4,7

24,7

29,4

31,1

14.188

2005

1.340.800

-5,7

16,3

22

23,1

17.463

2006

1.431.100

6,7

18,1

11,4

10,8

19.343

2007

1.301.500

-9,2

19,1

28,3

31,1

25.359

               

Kaynak; TCMB, Hazine verilerinden hesaplandı

 

Dış Kaynak Artsa da Büyüme Artmıyor

Dış kaynak girişinde son yıllarda sıcak paranın ağırlığı azaldı, doğrudan yabancı sermaye girişleri önem kazandı. Türk bankalarının yabancılar tarafından satın alınması, sigorta şirketlerinin yine yabancılarca alınması, Telekom’un özelleştirmesi , başka Türk firmalarına yabancı ortak gelmesi ile dış kaynak girişi 2005’te 44 milyar dolara, 2006’da 46 milyar dolara yaklaştı, 2007’nin 9 ayında ise 37 milyar dolara yaklaştı.

 

Büyüme ve Sermaye Girişi ve Kaynak Kaybı

 

 

 

 

 

YATIRIM GİDERLERİ

 

 

 

GSMH

Sermaye Girişi(Net Milyon $)

Faiz

(Milyon $)

Kar Transferi ve Diğer Yatırım Giderleri

TOPLAM

(Milyon $)

(Büyüme

yüzde )

2000

7,4

9.584

6.299

539

6.838

2001

-7,5

-14.557

7.134

619

7.753

2002

7,9

1.191

6.402

638

7.040

2003

5,8

7.193

6.987

816

7.803

2004

8,9

17.752

7.148

1.138

8.286

2005

7,4

43.623

8.033

1.451

9.484

2006

6,1

45.740

9.346

1.716

11.062

2007 (9ay)

4

36.676

7.996

1.895

9.891

               

Not: Sermaye girişi  net bir rakam olup,  orta, uzun ve kısa vadeli dış borçlanma, doğrudan yabancı sermaye, portföy yatırımı, mevduat ve benzeri  girişleri  gösteriyor. Kaynak: TCMB,Ödemeler Dengesi verileri

Kaynak: TÜİK,TCMB verileri

Ancak, ilginç olan bu kaynak girişinin artık büyümeye yeterli bir tempo kazandıramadığıdır. 2007'nin ilk 9 ayında gerçekleşen büyüme yüzde 4'te kalmıştır ve yılın tamamında en fazla yüzde 4,5 olması beklenmektedir.

Korkut Boratav’ın  Sol web sitesinde yazdıklarından hatırlayalım: "Neoliberal dönem 1997'ye kadar Türkiye ekonomisini yüzde 4,2 civarında bir büyüme patikasına oturtmuştur. 1997'yi izleyen ve ekonominin uluslararası finansın sıkı denetimine tabi olduğu dokuz yılın ortalama büyüme hızı ise sadece yüzde 3,2'dir. Bu büyüme temposunun yeniden yüzde 4,2'ye ulaşması için milli gelirin 2007 ve 2008'de yüzde 6'lık oranlarda artması gerekli ve yeterli olacaktır. Bunun güç olacağı anlaşılıyor." (www.sol.org.tr)

Dolayısıyla, sıra dışı ve şanslı bir dünya konjonktürü ile iktidarı çakışan AKP'nin, izlediği çarpık yol haritası yüzünden, Türkiye ekonomisinin büyüme temposunu hızlandıramadığı, tersine bir patinaja hızla sürüklediği görülmektedir.  2001 krizi sonrası girilen patika, sermaye birikimi sağlayamamaktadır.

Kaba Emek Sömürüsü de Yetmiyor

Gayri Safi Sabit Sermaye birikiminin GSMH'ye  oranı 1990'lardaki düzeyinin gerisine düşmüş, 2007'nin ilk 9 ayında da yüzde 23'ün altında kalmıştır.  2001 krizi sonrasında Türkiye’deki sermayedarlar, dışarıya karşı bütün rekabet güçlerini, işsiz ve örgütsüz düşmüş emeğin kaba sömürüsünden almış, teknolojik bir dönüşüm gerçekleştirilememiş ve bu kaba emek sömürüsü ile artık ileriye gidilemeyeceği görülmeye başlanmıştır. Bu durum, TÜSİAD tarafından da itiraf edilmektedir. TÜSİAD’ın 2006’e Girerken Türkiye Ekonomisi raporunda “Toplam Faktör Verimliliği” olarak tanımlanan emek üzerinden sömürüyü ölçen göstergenin gerileme eğilimi gösterdiğine işaret edilmektedir. Şöyle denilmektedir;

“Son genişleme döneminde, makroekonomik istikrarın sağlanmasının yol açtığı Toplam Faktör Verimliliği’ndeki (TFV) artışın büyümeye önemli katkısı olduğu hesaplanmaktadır. 2005’de yüzde 75, 2006’da yüzde 57 olarak hesaplanan TFV artışının 2007 yılında yüzde 22’ye gerilediği tahmin edilmektedir. TFV artışının sürdürülmesinin

zorluklarla karşılaşacağı düşünülmektedir. 2003 yılından beri ertelenmiş olan reformlar, verimlilik kaynaklı büyümenin sınırlarına gelinmesine yol açmıştır. İşgücü piyasasındaki katılıkların devam etmesi ve istihdam üzerindeki yükler, beşeri sermaye birikimine  dayalı bir büyüme sürecini olanaklı kılmamaktadır.”(s.16)

Öte yandan, Türk kökenli sermayedarların bankalarına ve Telekom gibi özelleştirmelere gelen büyük boyutlu yabancı sermaye girişlerinin, sermaye birikimini ve büyüme potansiyelini yeterince yukarı taşımadığı da anlaşılmaktadır. İç talepte teklemenin telafisi ihracatla karşılanamaz duruma gelinmiştir. Tüketici kredisi ve kredi kartı harcaması kışkırtmalarıyla  özel tüketim artışlarına dayalı talep genişletilmiş, ancak burada da deniz kısa sürede tükenmenin eşiğine gelmiş ve ihracattaki teklemelerle birlikte kronik durgunlaşma belirtileri ortaya çıkmıştır.



Özetle, birçok zaafı içinde barındıran ve zaaflarıyla beraber sürdürülebilirliği tartışılan bu büyüme patikasının da sonuna gelinmiş görünmektedir. 2007 büyüme trendleri bunu doğrulamaktadır.

Sanayide tekleme başlamıştır, tarım gerilemektedir, inşaat da tempo kaybetmiştir. Sanayi sektöründe 2002-2006 döneminde katma değer artışı yıllık ortalama yüzde 8.1 olmuş ve bu dönemde sektörün büyümeye yaptığı katkı yaklaşık 2.5 puan olarak gerçekleşmişti. 2007 yılının ilk çeyreğinde de, özellikle Ocak ayındaki yüksek üretim artışının etkisiyle, sanayi sektörü katma değeri yüzde 7.5 büyümüştü. Ancak, ilk çeyrek sonrasında sanayi sektörü üretiminin yavaşlamaya başladığı görüldü. İkinci çeyrekte yüzde 4 artan sanayi sektörü üretimi, üçüncü çeyrekte yüzde 3.7’ye geriledi, sektörün ilk üç çeyrek itibariyle büyümesi ise yüzde 5 olarak gerçekleşti. 2006 yılının ikinci yarısından itibaren yurtiçi talebin zayıflamasına rağmen, sanayi sektöründe üretim artışlarında bir yavaşlama gözlenmemesinin en önemli nedeni, söz konusu dönemde ihracatın artmasıydı. Ancak, 2007 yılının ilk çeyreğini takiben ihracat miktar artışının yavaşlamaya başlamasıyla, sanayi sektöründe de üretim hız kesti.

2006’da sanayi kesimi yüzde 5.8 büyürken, milli gelir, inşaat kesiminin katkısıyla yüzde 6 büyümüştü. 2007’de sanayi kesimi büyümesi yılın tamamında yüzde 5.4'e düştü. Bu da 2007’de milli gelirde büyümenin, yüzde 5’in altında kalacağını gösteriyordu.  Tarım, 2006’nın ilk 9 ayında yüzde 1.2 küçülürken, 2007’nin 9 ayında  yüzde 5.6 küçüldü. 2006’nın ana motoru olmayı üstlenmiş olan inşaat da 2007’de  yavaşladı. Sadece tarımın büyümeyi 0.5 puan düşürmesi,  inşaattaki yavaşlamanın da aynı boyutta ve aynı yönde etki yapmasıyla, 2007 büyümesinde hedefe ulaşılamayacak, büyüme yüzde 5’in altında kalacak gibi görünüyor.

Bölüm 3

En Zayıf Halka, Cari Açık ve AB’ye İhracat Bağımlılığı

Dünya krizi karşısında Türkiye ekonomisinin olası hasarının büyüklüğünü belirleyecek en önemli unsur, en zayıf halka durumuna gelen cari açık.  Hızla büyüyen dış ticaret açığının, diğer döviz kazandırıcı faaliyet gelirleri ile kapatılamayan kısmı cari açığı 2007 sonunda 38 milyar dolara ulaştırırken, açığın tahmini 2007 milli gelirine oranı da  yüzde 8’e yaklaşıyor. 2006’da büyüme yüzde 6,5, cari açık/milli gelir oranı yüzde 8,4’tü. 2007’de büyüme oranı yüzde 4,5 dolayına düşmesine karşın cari açığın milli gelire oranının yüzde 8’de kalması dikkat çekici. Bu, daha düşük büyümeye karşın döviz ihtiyacı azalmamış anlamına gelmektedir. Cari açığın finansmanının kriz koşullarında nasıl mümkün olacağı ve maliyeti ise endişe verici bir durumdur.

2001 krizi sonrası büyüme döneminin en önemli özelliklerinden birisi büyümenin sıcak para eksenli dış kaynak girişi ile gerçekleşmesi ve yine GSMH artışının dış ticaretin büyümesi ile paralel seyretmesidir.

2000’de 9,5 milyar doları bulan dış kaynak girişi yüzde 7,4’lük büyümeye imkan sağlarken beraberinde aynı yıl büyük bir cari açığı da getirince sermaye girişi yerini sermaye kaçışına bıraktı ve 2001’de 14,5 milyar doları bulan sermaye çıkışı aynı yılın yüzde 7,5’luk küçülmesinde etkili bir faktör oldu.

2003’ten itibaren hızlanan sıcak para  girişine  2005 sonrası  özelleştirmeler ve yabancıya banka satışları ile artan doğrudan yabancı sermaye girişi eklendi , böylece dış kaynak girişi  yıllık 43-45 milyar dolar düzeyine çıktı.

Bu dış kaynağın getirisi ise faiz ve kar transferleri şeklinde dışa çıkıyor. Bunların da 2000-2006 ortalamasının yılda  8,5 milyar doları bulduğu görülüyor.

Dış kaynak girişiyle büyüyen, dış kaynak çıkışı ile küçülen ekonominin dış ticaret hacmini de büyüttüğü görülmektedir. Öyle ki, milli gelirin 400 milyar dolara ulaştığı 2006’da dış ticaret hacmi, milli gelirin yüzde 56.3’üne çıkmıştı. 2007 için milli gelirin 460 milyar doları bulması halinde, 277 milyar dolara çıkan dış ticaret hacmi, milli gelirin yüzde 60’ını bulmuş olacak.

Ancak  büyüyen dış ticaretin de dış açığı, dolayısıyla cari açığı büyütmesi, sistemi, sürekli olarak sıcak para ve/veya doğrudan yabancı sermaye girişine bağımlı  riskli, gerilimli ve kırılgan özellikli yapmıştır.

TÜRKİYE’NİN DIŞ TİCARET HACMİ VE CARİ AÇIĞI  :2000-2007, Milyon $

 

 

 

 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

 

 

İHRACAT

27.775

31.334

36.059

47.253

63.167

73.476

85.528

107.154

İTHALAT

54.503

41.399

51.554

69.340

97.540

116.774

139.480

169.987

DIŞ TİCARET HACMİ

82.278

72.733

87.613

116.593

160.707

190.251

225.009

277.141

DIŞ TİCARET AÇIĞI

-26.728

-10.065

-15.495

-22.087

-34.373

-43.298

-53.952

-62.833

GSMH,Milyar $

200

146

181

239

299

361

400

460*

 

 

DIŞ TİCARET AÇIĞI/GSMH,%

-13,3

-6.,9

-8,6

-9,.2

-11,5

-12

-13,.5

-13

 

 

CARİ AÇIK,Milyon $

-9.821

3.392

-1.521

-8.036

-15.601

-22.603

-32.775

-37,986

 

 

CARİ AÇIK/GSMH,%

-4,9

2,3

-0,8

-3,4

-5,2

-6,3

-8,2

-8

 

 

İHRACAT / İTHALAT,%

51

75,7

69,9

68,1

64,8

62,9

61,3

63,0

İHRACAT / GSMH,%

13,9

21,5

19,9

19,8

21,1

20,4

21,4

23*

 

 

İTHALAT / GSMH,%

27,3

28,4

28,5

29

32,6

32,4

34,9

36*

 

 

DIŞ TİCARET HACMİ/

41,1

49,9

48,4

48,7

53,7

52,7

56,3

60,1

 

 

Kaynak: TÜİK,Hazine, ,DTM verilerinden hesaplandı

Dünya ekonomisi ile entegrasyonu artıran dış ticaret hacminin sadece 2000-2007 döneminde yüzde 237 artarak yaklaşık 82 milyar dolardan 277 milyar dolara çıktığı görülmektedir. 2000 yılında milli gelirin yüzde 41’i kadar bir dış ticaret hacmi sözkonusu iken 2007’ye  gelindiğinde  bunun yüzde 60’ı bulduğu görülmektedir.

 

Türkiye, bu dönem içinde dış dünya ile daha çok ticaret yapan, bu anlamda dünya ekonomisine daha çok entegre olan, moda deyimle, mal ticareti üstünden daha çok küreselleşen bir ülke görünümü vermiştir. 

Nasıl Bir Dışa Açılma?

Neoliberallerce olumlanan bu “dünya ekonomisi ile bütünleşme”nin alt başlıklarına bakmak, “bütünleşme”nin beraberinde neler getirdiğini, ne tür bir karaktere sahip olduğunu da ortaya koyacaktır.

2007’de  277 milyar dolara ya da milli gelirin yüzde 60’ına  ulaşan dış ticaret hacminin ihracat ve ithalat ayakları ayrı ayrı analiz edilince, ithalat ayağının ihracattan daha hızlı arttığını, dolayısıyla artan bütünleşmenin beraberinde giderek derinleşen bir dış ticaret açığını ortaya çıkardığını sergilemektedir.

2000’den 2007’ye  ihracatın yaklaşık 28 milyar dolardan 107 milyar dolara çıkarak yüzde 282 büyüdüğü anlaşılmaktadır.

Bu ihracat artışına karşılık ithalat 2000’den 2007’ye 54,5 milyar dolardan yaklaşık 170 milyar dolara çıkmıştır. Dolayısıyla 2000-2007 döneminde dış ticaret açığı da 27 milyar dolardan 63 milyar dolara çıkarak yüzde 133 artış göstermiştir.

Dış ticaret açığının milli gelire oranına bakıldığında ise 2000’de yüzde 13.3 ile zirve yapan açığın, izleyen yıllarda azaldığı ancak 2005 ve 2006’da hızla büyüyerek yüzde 13,5’a vardığı, büyüme hızının  düştüğü 2007’de ise ancak yüzde 13 olduğu  gözlenmiştir.

Burada altı çizilmesi gereken bir olgu şudur: Türkiye, bu dönemde daha “ihracatçı” bir profil çizmekte, ancak öte yandan bu ihracatçı profilin ithalatla paralel geliştiği dikkat çekmektedir. 2007’ye  gelindiğinde ihracatın ithalatı karşılama oranının hala yüzde 63’te seyrettiği görülmektedir. Türkiye’de, 1993-1999 döneminde ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 60.2 olarak gerçekleşirken 2000-2007 döneminde bu oran yüzde 63,5’e  çıkmıştır. Bu “ihracatçı” karakterin öne çıkması daha sonra ayrıntılarıyla  irdelenecektir.

İhracatçı özelliği sivrilmeye başlasa bile, Türkiye’nin büyük dış açıklar veren  bir ülke olması gerçeği, sonuçta cari açığı büyük bir ülke algısını  da ortadan kaldırmamıştır. 2007’de  63 milyar dolara ulaşan dış açığı, turizm, navlun geliri, işçi dövizi, yurtdışı müteahhitlik geliri vb. gelirlerle kapatmaya yetmeyince, 2002’de 1,5 milyar dolar olan cari açık,  izleyen yıllarda hızla büyümüş ve  2007’de 38 milyar doları bulmuştur. Bu da milli gelirin yüzde 8’ ine ulaşan bir açıktır ve riskli bir oran olarak  değerlendirilmektedir.  Türkiye, milli gelirine göre en büyük cari açığı olan ülkeler arasında yer almaktadır.

2002’den itibaren yaşanan “yüksek büyüme”nin özelliği, “dış ticaret hacminin büyümesi ile paralel seyretmesi, ithalatı da ihracatı da hızlandırması, ama sonuçta büyüyen dış açıklara yol açması, dış açıkların da diğer döviz gelirleri ile kapatılamaması sonucu milli gelirin yüzde 8’ini aşan carı açıklara yol açması ve açığın , düşen büyümeye rağmen gerilememesidir.

Bu paradigmaya eşlik eden en önemli politika aracı döviz kurudur.  Bu dönem boyunca döviz kuru, aşırı değerli tutularak enflasyonu geriletmenin ana politika aracı  olarak kullanılırken ithalatı kamçılayıcı, dolayısıyla yerli üretimi,yerli istihdamı olumsuz etkileyen özelliği gözardı edilmiştir. Özellikle aşırı değerli dolar kuru bazı durumlarda ihracat ve turizm gibi, döviz kazandırıcı faaliyetleri de yeterince cesaretlendirmemiştir. Kur, Merkez Bankası reel kur endeksine göre 2003’te yüzde 11 dolayında aşırı değerli iken bu oran 2007 ortalarında yüzde 28’e kadar çıkmıştır.

 

Kaynak: Merkez Bankası, verilerinden hesaplandı

Giderek büyüyen ve yüksek oranlı faizler ödenerek girişi sağlanan sıcak para ile finanse edilen cari açığın sağlıksız kimyasında imalat sanayii kilit rolü oynamaktadır. Nitekim, imalat sanayiinin ve alt sektörlerinin mercek altına alınıp incelenmesi, yaşanan süreçle ilgili bazı önemli bulguları da ortaya koymaktadır.

 

İMALAT SANAYİİNİN DIŞ TİCARET AÇIĞINDAKİ YERİ VE GELİŞİMİ ,Milyon $

 

 

 

 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

İmalat San.İhracatı

25.518

28.826

33.702

44.378

59.579

68.813

80.240

100,966

      Toplam İhracat

27.775

31.334

36.059

47.253

63.167

73.476

85.528

107,174

İm San ihr/Top.İhracat,%

91,9

92

93,5

93,9

94,3

93,7

93,8

94,3

İmalat San.İth.

44.200

32.686

41.383

55.690

80.447

94.208

110.284

133,879

      Toplam İthalat

40.671

41.399

51.554

69.340

97.540

116.774

139.480

169,987

İmalat San İth/Top.İth,%

108,7

79

80,3

80,3

82,5

80,7

79,1

78,8

İm.San.ihracat/im.san. ithalat,%

57,7

88,2

81,4

79,7

74,1

73

72,8

75,3

İm San.Dış Açığı

18.683

3.860

7.681

11.311

20.868

25.395

30.044

32,913

Dış Ticaret Açığı

12.896

10.065

15.495

22.087

34.373

43.298

53.952

62,813

İmSan Dış Açığı/Dış Tic Açığı,%

144,9

38,4

49,6

51,2

60,7

58,7

55,7

52,3

Toplam Dış Ticaret Hacmi

68.446

72.733

87.613

116.593

160.707

190.251

225.009

277,141

Toplam İm.San Dış Tic.Hacmi

69.718

61.512

75.085

100.068

140.026

163.022

190.523

234,845

İm.San'nin Dış Tic Hacmi Payı,%

101,9

84,6

85,7

85,8

87,1

85,7

84,7

84,8

Dış Ticaret Sanayi Ürünleri

Türkiye’nin dış ticaretinde imalat sanayii ürünlerinin yerine bakıldığında, özellikle ihracatta yüzde 94’e varan başat bir önemi olduğu, Türkiye’nin ithalatında da sınai ürünlerin yine yüzde 80’e varan bir payı olduğu anlaşılmaktadır.  

2000’li yıllardaki sanayi ürün ihracatı dikkat çekicidir. Böylelikle Türkiye’nin toplam ihracatında imalat sanayii ürünlerinin oranı 2000’de yüzde 92’ye, 2007’de ise yüzde 94’e yaklaşmıştır.

İmalat sanayii ürünlerinin ithalatı ise 2000’de 44 milyar dolar iken. 2007’ye gelindiğinde ise 134 milyar dolara yaklaşmıştır.

İmalat sanayii kendi başına alındığında 2000’de  19 milyar dolara yaklaşan dış açığının 2007’de  33 milyar doları geçtiği görülmektedir. Açıkta mutlak değer olarak bir artış olmakla beraber, imalat sanayii ihracatının ithalatı karşılama oranının giderek arttığı dikkat çekmektedir. 2000’de  karşılama oranının yüzde 58 iken 2007’de yüzde 75’e çıktığı görülmektedir.  İmalat sanayiinin hem daha “ihracatçı” bir karakter kazanması, hem de toplam ithalatta ham petrol ve doğalgaz ağırlıklı enerji ürünlerinin önem kazanmasının etkisiyle , dış açıktaki payı yüzde 52’ye  düşmüş görünüyor.

Artan dış ticaret, net bir işbölümünü de ortaya koymuştur. Türkiye yatırım malları ve ara malları ithal ederken, dayanıklı-dayanıksız tüketim malları ihracatçısı ülke olarak uzmanlaştırılmış durumdadır.

2000-2007 döneminde “net ithalatçı” yani, ithalatın ihracatın üstüne çıktığı sektörler, toplam 226 milyar dolarlık ihracata karşılık 637 milyar dolarlık ithalat yapmışlardır. Dolayısıyla net ithalat  412 milyar dolara ulaşmıştır. Bu sektörler içinde sanayi için kullanılan hammaddeler yüzde 27 ile  ilk sırayı alırken, yatırım malları ve hampetrol, doğalgaz ağırlıklı yakıt ithali yüzde 20’şer pay aldılar. Aynı dönemde işlenmiş yakıt ithali de yüzde 9 pay sahibi oldu.  

 

2000-2007 Dönemi Net İthalatçı Sektörler

 

 

 

Sektör

İhracat 2000-07

İthalat 2000-07

Net İthalat 2000-07

Pay%

1.        Sanayi için işlem görmüş hammaddeler

138608

250418

-111810

27,2

2.        Yatırım (sermaye) Malları ( Taşımacılık araçları hariç )

21332

106147

-84815

20,6

3.        İşlem görmemiş yakıt ve yağlar

48

84318

-84270

20,5

4.        İşlem görmüş diğer yakıt ve yağlar

9247

47601

-38354

9,3

5.        Yatırım mallarının aksam ve parçaları

11425

46001

-34576

8,4

6.        Sanayi için işlem görmemiş hammaddeler

12352

41214

-28862

7,0

7.        Taşımacılık araçlarının aksam ve parçaları

24528

45361

-20833

5,1

8.        Esası yiyecek ve içecek olan işlenmemiş hammadeler

1480

6583

-5103

1,2

9.        Diğer sanayi ürün.

2022

3852

-1830

0,4

10.     Esası yiyecek ve içecek olan işlenmiş hammaddeler

3755

4752

-997

0,2

11.     Sanayii ile ilgili olmayan taşıma araç ve gereçleri

818

1114

-296

0,1

Toplam

225615

637361

-411746

100,0

Kaynak,TÜİK verilerinden hesaplanmıştır

2000-2007 döneminde Türkiye’nin net ihracatçı olduğu sektörler ise dayanıklı ve dayanıksız tüketim malları sektörleri olarak belirginleşmiştir. Tekstil sektörünün ilk sırayı aldığı net ihracatçı sektörlerde beyaz eşya, ev elektroniği de Türkiye’nin net ihracatçı olduğu sektörler olarak belirmiştir.

Sektörel olarak bakıldığında, Türkiye imalat sanayiinin en net ithalatçı sektörünün  kimya-petro kimya  sanayii olduğu anlaşılmaktadır. Net ithalatta ikinci sırayı yüzde 20’şer  payları ile  ile enerji (ham petrol,doğalgaz) ve   makine ve teçhizat ; onu da ana  metal sanayii izlemektedir.

Net ithalatçı sektörlerin gelişim grafiğine bakıldığında , dünya piyasalarındaki fiyat artışlarına paralel olarak, enerjinin net ithalatçı özelliğinin 2005’ten itibaren tüm diğer sektörleri geçtiği dikkat çekmektedir. Hampetrol ve doğalgaz net ithalatına petrol ürünleri ve kömür eklendiğinde, sektörün net ithalattaki payı yüzde 28’i bulmaktadır.

 

2000-2007 Dönemi Net İhracatçı Sektörler

 

Sektör

İhracat 2000-07

İthalat 2000-07

Net İhracat 2000-07

Pay%

1.        Yarı dayanıklı tüketim malları

70835

15367

55468

38,8

2.        Dayanıklı tüketim malları

40916

11967

28949

20,3

3.        Esası yiyecek ve içecek olan işlenmemiş tüketim malları

19628

1677

17951

12,6

4.        Dayanıksız tüketim malları

37632

21465

16167

11,3

5.        Esası yiyecek ve içecek olan işlenmiş tüketim malları

17207

4143

13064

9,1

6.        Sanayi ile ilgili taşımacılık araç ve gereçleri

28283

20001

8282

5,8

7.        Binek otomobilleri

25889

23741

2148

1,5

8.        Motor benzini ve diğer hafif yağlar

5748

4855

893

0,6

Toplam

246138

103215

142923

100

 

Türkiye’nin net  ihracatının sektörel dağılımı araştırıldığında konfeksiyon sanayiinin yüzde 51 payla en net ihracatçı olduğu, onu yüzde 27 ile konfeksiyon dışı tekstilin aldığı, dolayısıyla bu iki sektörün yüzde 77 ile net ihracatta başat yeri bulunduğu söylenebilir. Gıda-içki sanayii ürünleri de net ihracattaki yüzde 9’a yakın  payı ile üçüncü sırayı; cam, çimento, seramik mermer gibi ürünleri içeren  “Metalik olmayan diğer mineral ürünler” sektörü de yüzde 7,5 pay  ile dördüncü sırayı almaktadır.  Hatta, Türkiye binek otomobillerde de küçük de olsa net ihracatçı duruma geçmiştir.

SANAYİNİN BAZI ÖZELLİKLERİ…

Türkiye, görünürde sanayi ürün ihracatını artırıyor ama sanayi ürün ihracatı ile imalat sanayinin büyüme tempoları aynı değil; aralarındaki kayış iyice zayıflamış, ihracat, sanayiyi harekete geçirmiyor.

 

2000’de imalat sanayiindeki büyüme hızı ile sanayi ürün ihraç hızı yaklaşık aynı iken, 2001’de imalat sanayiinin yüzde 8’den fazla küçülürken sanayi ihracatının (stoktakilerin satışı ile) yüzde 13 arttığı görüldü. İzleyen yıllarda ise sanayi ürün ihracatı, imalat sanayii üretim temposunun hep üstünde seyretti. Bu anlamda sanayii ürün ihracatı ile üretim arasındaki kayışın koptuğu söylenebilir. İhracat, sanıldığı kadar üretime ivme katmıyor, dolayısıyla sanayi istihdamına da ivme kazandırmıyor.

 

 

 

SANAYİ ÜRÜN İHRACININI MİLLİ GELİRE ORANI, 2000-2006

 

 

 

 

 

 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

 

 

GSMH,Milyar $

200

146

181

239

299

361

400

 

 

Sanayi Ürün İhracı, Milyar $

26

29

34

44

60

69

80

San.Ürün İhracı/GSMH%

13

20

19

18

20

19

20

 

 

 

İmalat sanayiinin, milli gelirdeki payı,1998’de yüzde 23,6 iken 2006’da ancak yüzde 25,3’e çıkabilmiş durumda. Yani , 2000’deki 200 milyar dolarlık milli gelirin 2006’da yaklaşık 400 milyar dolarlık bir büyümeye ulaşmasında imalat sanayiinin sürükleyici bir gücü olmadığı söylenebilir.

Buna karşılık sanayi ürün ihracının milli gelire oranının 2000’de yüzde 13 olan payının izleyen yıllarda yüzde 20 bandına çıkmış olması, sanayide katma değer üretimi ile  sınai ürün ihracatı arasındaki bağın kopuşunun bir başka göstergesi.

Sınai ürün ihracı ile sınai üretim arasındaki kayışın kopukluğu gerçeği bir yana, ihracata dönük sınai üretimin kimyasında da ciddi bozulmalar sözkonusudur. Bu sanayi büyümesinin istihdama olumlu katkı yapmadığı gibi, işgücünü aşırı sömürmeden enerjisini aldığı ve ithal girdi kullanımını hızla artırdığı görülmektedir.

 

İmalat sanayiinde 2000 sonrası sanayi üretim hızla artarken, bu üretimi gerçekleştiren işçi sayısında aynı tempoda bir artış sözkonusu olmamıştır. Dolayısıyla, kişi başına üretim endeksinin 2000-2006 arasında yüzde 42 arttığı görülmektedir. Aynı dönemde kişi başına reel ücret endeksinin ise yüzde 22 gerilediği görülmektedir. Bu da, bir kısmı ihracata dönük olan sanayi üretimde, reel ücretlerin geriletilerek, istihdamın iş yükünü artırarak  kişi başına üretimin yükseltildiğini, “verimlilik” artışının esas olarak işgücüne abanarak gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla, sanayi ürün ihracatının rekabet gücünü artırmada esas kaldıracın işgücünün aşırı sömürüsü olduğu görülmektedir.

Üretimdeki istihdamın yerini, çoğu  Çin, Hindistan kökenli ithal girdiler almıştır. Bu ''ikame'' olgusu, imalat sanayinin tümünde emek verimliliğini arttırmış görünüyor. Ancak bu görünürdeki “verim artışı”, teknik ilerleme, teknolojik atılım yoluyla sağlanan dinamik, kalıcı bir verim artışı değildir. Türk ihracatçılara ucuz girdi sağlayan Asyalıların emeği, Türkiye'deki emekçilerin emeğinin yerini almıştır.  Yani istihdamı baskı altında tutarak, belli konjonktürlerde işsizlik yaratarak sağlanan çarpık, fırsatçı  bir verim artışı egemenlik kazanmıştır. 

İthalata Bağımlı İhracat

Son tahlilde ithalatçı (net ithalatçı) olan bazı sektörlerdeki “ihracatçı” görünümün ise özünde “ithalata bağımlı ihracatçılık” olduğunu vurgulamak gerekiyor. Özellikle otomotiv, makina-teçhizat, demir-çelik, kimya sanayilerinin ihracata dönük üretimleri analiz edildiğinde, bu sektörlerin üretimlerinde ithal girdi kullanımının yüzde 70-80’leri bulduğu görülmektedir.

İhracatın ithalata artan bağımlılığına katkı yapan bir politika öğesi olarak ''dahilde işleme rejimi'' adını taşıyan teşvik sistemi, ihracatın ana eksenini oluşturuyor. Bu sistem, yurtiçinde işleyerek belli bir süre içinde ihraç  etmek şartıyla, sanayicilerin gümrüksüz ithalat yapmalarına imkân veriyor. Sistemin ana özelliklerinin satırbaşları şöyle:

2003-2006 döneminde yapılan  toplam 251 milyar dolarlık imalat sanayii ihracatının yüzde 53’ünü oluşturan 132 milyar dolarlık ihracat,  ''dahilde işleme rejimi'' ne girmektedir ve daha da önemlisi, bu amaçla yapılan gümrüksüz ithalatın, teşvikli ihracata oranı, zaman içinde artarak ortalamada üçte ikiyi , bazı sektörlerde yüzde 75’i geçmiştir. .

2004 yılında 59 milyar dolarlık sanayi ihracatının yüzde 58’i dahilde işlem rejimi çerçevesinde yapıldı. Bu yolla yapılan ihracat,  22 milyar dolarlık bir ithal girdi kullandı. 2005’te 36 milyar dolarlık ihracat taahhüdüne karşılık 24  milyar dolarlık, 2006’da da 35 milyar dolarlık ihracat öngörüsüne karşılık 24 milyar dolarlık  ithalat öngörüsü yapıldı.

Her 100 dolarlık sanayi ürünü ihracatı için yapılması gereken ithalat tutarı, 1996 yılında 56 dolar iken 2006 yılında 68 dolara yaklaştı.

 

 

 

DAHİLİ İŞLEM REJİMİNDE İHRACAT-İTHALAT ORANLARI

 

Yıl

Belge Adedi

Öngörülen
İhracat ($)

Öngörülen
İthalat ($)

İthalatın Payı,%

1996

2.382

8.922.490.014

5.049.825.639

56,6

1997

4.108

14.713.245.617

8.282.201.114

56,3

1998

4.119

13.747.163.067

7.853.781.762

57,1

1999

3.700

12.224.098.632

6.845.756.348

56,0

2000

3.979

14.016.839.392

8.103.301.295

57,8

2001

4.242

15.576.913.421

9.211.976.697

59,1

2002

4.174

19.034.278.966

11.787.788.601

61,9

2003

4.769

26.770.451.680

17.083.705.198

63,8

2004

4.968

34.018.553.525

22.374.001.491

65,8

2005

5.119

36.804.575.009

24.076.122.211

65,4

2006

 

34.872.901.757

23.593.937.108

67,8

TOPLAM

41.560

230.701.511.080

144.262.397.464

62,5

Kaynak:DTM

100 birimlik mal ihracatı için yapılması gereken ithalat tutarı 1996-2006 dönemi ortalaması olarak yüzde 62,5’a ulaşmıştır. Ancak son yıllarda ithalatın oranı hızla artmakta ve yüzde 68’e ulaşmaktadır.

Öte yandan bu oran, sektörlere göre de önemli  değişiklik göstermektedir.  2006 sonuçlarına göre, bu oran elektronikte yüzde 79 ile zirveye ulaşırken, demir-çelikte yüzde 75,  demir dışı metallerde yüzde 77,  elektrikli makinelerde yüzde 70, otomotivde yüzde 69, madeni eşyada yüzde 70 olarak gerçekleşti. Türkiye’nin uluslar arası rekabette göreli avantajlı sayıldığı dokuma ve giyimde bile bu oranın yüzde 56’yı bulduğu, yerli ipliğin, dokumanın yerine ithalatın artan ölçüde tercih edildiği gözleniyor.

 

 

 

2006 İhracatında  Sektörlerin  İthal Girdi Kullanım Oranı, %

Sektörler

İhracat,$

İthalat,$

İthalatın Payı,%

Taşıt Araçları

10.871.392.933

7.515.400.999

69

Demir Çelik

5.352.533.561

4.022.621.828

75

Dokuma ve Giyim

4.681.639.531

2.598.716.499

56

Elektronik

2.442.936.949

1.919.210.785

79

Gıda ve İçki

2.400.424.412

1.362.250.016

57

Madeni Eşya

2.099.002.096

1.460.534.809

70

Demir Dışı Metaller

1.614.940.870

1.243.046.368

77

Elektrikli Makinalar

1.478.635.046

1.031.304.382

70

Lastik

1.153.913.744

781.017.781

68

Kimya

1.083.865.154

668.512.941

62

Deri ve Kösele

512.947.289

348.621.962

68

Makina İmalat

331.636.322

191.727.547

58

Diğerleri

267.474.164

183.274.658

69

Seramik

177.784.880

67.394.930

38

Kağıt

137.357.277

82.614.121

60

Orman Ürünleri

105.412.833

62.506.388

59

Çimento

55.680.000

5.810.680

10

Cam

54.636.035

28.260.508

52

Pişmiş Kil ve Çim.Ger.

42.575.983

16.418.279

39

Mesl.Bil.Ölç.Opt.Do.

7.266.677

4.146.456

57

İstihraç ve İşleme

596.000

390.000

65

İşleme

250.000

155.172

62

TOPLAM

34.872.901.757

23.593.937.108

68

 

AB Yararlanıyor

Türkiye’nin dünya ekonomisine sanayi eksenli entegrasyonundan en çok yararlanan, Türkiye ile dış ticaret hacmi en yüksek olan Avrupa Birliği.  AB ile dış ticarette Türkiye’nin artan ölçüde ihracatçı, ya da daha doğru ifadeyle tedarikçi ülke olmada hızla yol aldığı görülüyor. Toplam ihracatta AB(27)’nin payı 2006’da yüzde 56’ya çıkarken, ithalattaki payı yüzde 40’a düştü. Bu paylar , Gümrük Birliği (GB)’nin başladığı 1996’da yüzde 50’ye yüzde 53 dolayındaydı.

 

 

AB ile DışTicaret(Milyon $)

 

 

AB'nin Payı (%)

 

Yıl

İhracat

İthalat

Dış Açık

ihr/ith(%)

İhracat

İthalat

Hacim

1993

7.599

13.875

6.276

54,8

49,5

47,1

48

1994

8.635

10.915

2.280

79,1

47,7

46,9

47,3

1995

11.078

16.861

5.783

65,7

51,2

47,2

48,7

1996

11.549

23.138

11.589

49,9

49,7

53

51,9

1997

12.248

24.870

12.622

49,2

46,6

51,2

49,6

1998

13.498

24.075

10.577

56,1

50

52,4

51,5

1999

14.348

21.401

7.053

67

54

52,6

53,2

2000

14.510

26.610

12.100

54,5

52,2

48,8

50

2001

16.118

18.280

2.162

88,2

51,4

44,2

47,3

2002

18.459

23.321

4.862

79,2

51,2

45,2

47,7

2003

24.484

31.695

7.211

77,2

51,8

45,7

48,2

2004*

34.417

45.434

11.017

75,8

54,5

46,6

49,7

2005

38.394

49.220

10.826

78

52,3

42,1

46,1

2006**

47.934

59.400

11.466

80,7

56,1

42,5

42

2007

60.405

68.589

8.184

88,2

56,3

40,3

46,5

1993-2007

333.676

457.684

124.008

72

51,6

47

48,7

**AB 27

 

 

 

 

 

 

 

Türkiye’nin dış ticareti 2000 sonrası hızla büyürken AB’ye yapılan ihracatın ithalattan daha hızla arttığı ve ihracatın ithalatı karşılama oranının 2007’de yüzde 88,2’ye çıktığı görülüyor. 

2000’de AB’ye 14,5 milyar dolar ihracat yapan Türkiye, AB’den 26,6 milyon ithalat gerçekleştiriyor ve 12 milyar dolar dış açık veriyordu. 2007’ye gelindiğinde ihracat 60,5 milyar dolara , ithalat 68,5 milyar dolara yaklaşmakla birlikte, toplam dış ticaretteki AB payı yüzde 50’den yüzde 46’ya  düştü ve açık 8 milyar $ dolayına indi.

 

Türkiye’nin AB’ye artan ölçüde tüketim malları ihracatçısı olduğu dikkat çekiyor. 1994-2006 döneminde tüketim malları ihracatının yüzde 59’u, ara malları ihracatının yüzde 33’ü bulduğu görülüyor. 

AB’den ithalatta ara malı ön plana çıkıyor ve trend yükselme biçiminde. Ara malı ithalatı toplamda yüzde 59 paya sahip. Yatırım malı ithalatının payı ise yüzde 26.   

  • AB ile tarım ve tarımsal ürün ticareti, Türkiye’nin küçük çaplı da olsa net ihracatçı olduğunu gösteriyor. 2006’da 2,5 milyar doları aşan dış ticarette Türkiye 1,1 milyar dolar net ihracatçı.

  • Türkiye, AB’ye 12 milyar dolara yakın tekstil-konfeksiyon ürünü ihraç ederken 2 milyara yakın ithalat yapıyor. Böylece net ihracatı 10 milyar dolara yaklaşıyor.

  • Türkiye’nin AB’ye demir-çelik  ihracatı hızla artıyor. 2000’de 907 milyon dolar olan ihracat, 2006’da 3.2 milyar dolara yaklaştı. İthalat da artmakla beraber ihracat yükseliyor. Haddecilik, hurda demir işleme yeni işbölümünde Türkiye’nin benimsediği bir rol.

  • Türkiye, AB’ye elektrik-elektronik (otomotiv dahil) ihracatını artırmakla beraber ithalatı da artıyor. Bu kalemin dış ticaret hacmi 2006’da 41 milyar doları bulmuş durumda. Net ithalat 10 milyar dolar dolayında.

  • AB, otomotiv sektörünü Türkiye’ye aktarıyor. Belli modellerin üretimi için Türkiye seçiliyor. 2000’de 1 milyar doları bulmayan AB’ye otomobil ihracatı 2006’da 9 milyar dolara yaklaştı. Böyle olunca net ithalat 353 milyon dolara kadar düştü.

  • AB’ye başta TV setleri olmak üzere ihracatını 4 milyar doların üstüne çıkaran Türkiye, yine de 5 milyar doların üstünde ithalat yaparak net ithalatçı konumunda.

  • Türkiye’nin AB ile diğer sanayi ürünleri dış ticareti 32 milyar doları buluyor ve bu kategoride AB, 10 milyar doları aşan net ithalatçı .

  • AB ile gelişen dış ticaretin seyri, Türkiye ile olan işbölümünün niteliğini biraz daha ortaya çıkarıyor. Türkiye’nin geleneksel tarım ve tarım ürünleri ihracatında net ihracatçı vasfı zayıflarken tekstil-konfeksiyonda net ihracatçı rolü pekişiyor. Otomotivde, Türkiye, net ihracatçı olma yolunda ilerliyor. Belli markaların üretimi için Türkiye tercih ediliyor. Yanısıra, AB’deki  ücretli sınıfının ücret malı sepetindeki elektronik ürün ve ev eşyaları üretiminde de Türkiye’nin  net ihracatçılık yolu açık. Demir-Çelik, Türkiye’ye bırakılacak bir başka sektör görünümü veriyor. .

  • AB ile gelişen dış ticaret ve işbölümünde üstlenilen sektörlerin ücret malları ağırlıklı olması, Türkiye’den ihraç edilen ya da sipariş yoluyla Türkiye’ye ürettirilen malların üretiminde kullanılan işgücünün fiyatının cazibesini korumasını gerektiriyor.

  • Bunun için de rekabet gücü oluşturmada uysal, örgütsüz ve düşük ücrete razı emek arzının daimi kılınmasına ihtiyaç var. Bu durum AB sosyal şartı ile uyuşmasa da AB’nin Türkiye ile işbölümünün işlerlik kazanmasında vazgeçilmez bir şart gibi duruyor.

Gümrük Birliği’nin Yıkıcı Etkileri

1996’dan bu yana  Gümrük Birliği (GB), özellikle son yıllarda  Türkiye'nin aleyhine işliyor. 2005 sonunda AB ile Gümrük Birliği onuncu yılını doldurdu . 1995'te Çiller'in koalisyon hükümeti Gümrük Birliği'ni uygulamayı kararlaştırmıştı. Çiller'in erken seçime girmesinde bu kararın etkisi büyüktü ve 1 Ocak 1996'da Gümrük Birliği fiilen devreye girdi.

2008’e kadar aradan geçen 11 yılda Türkiye'nin, AB ile ilişkilerinde ihracatını daha çok artıran taraf olduğu, buna karşılık AB dışı ülkelerle ticarette Türkiye'nin daha ithalatçı bir ülke olduğu izlenimi ediniliyor. Bu durumu "Türkiye Gümrük Birliği'nin kazanan tarafı olmuştur" diye yorumlayanlar da  var.

Görüntüye aldanmamak gerekir. AB ile dış ticarette daha ihracatçı bir ülke durumuna geçmek, AB'ye ihracatımızı daha çok artırmış olmamız sevinilecek bir sonuç değil. AB dışı ülkelerle dış ticarette neden daha ithalatçı durumuna düştüğümüz sorusunun yanıtı da AB'nin "tedarikçisi" (ihracatçısı) olmamızla ilgili.

Türkiye, özellikle son yıllarda AB dışı ülkelerle, Çin , Hindistan ve diğer Asya ülkeleri  ile olan dış ticaretinde, onların yıkıcı rekabetine karşı bir şey yapamıyor. Çünkü GB'ye göre, AB, bu ülkelere ne tarife uyguluyorsa Türkiye de ona uyuyor.

AB, Asya girişli ithalata dayanıklı ve toleranslı. Oysa Türkiye, aynı ücret malı ürünleri üreten bu ucuz emek ülkelerine karşı rekabet edemiyor ama önlemini de  alamıyor, çünkü GB elini kolunu bağlıyor. Türkiye gardını alamadığı gibi, bu ülkeler, AB üyesi olmayan Türkiye'ye karşı çok daha yüksek koruma oranları da uygulayabiliyorlar.

Bu olumsuz manzaranın üstüne bir şey daha biniyor. O da ucuz kur politikası. Aşırı değerli kur, birçok ürünü içeride üretmek yerine dış ülkelerden ithalini cazip kılıyor.

Türkiye, sözde sanayi ürün ihracatçısı ama sanayi ürün ihracatı ile imalat sanayinin büyüme tempoları aynı değil. Aralarındaki kayış iyice zayıflamış, ihracat, sanayiyi harekete geçirmiyor. Sanayici birçok girdiyi ithal edip içeride ucuz emekle son ürün haline getirip çoğunu da AB'ye satıyor.

Türkiye, AB'ye karşı ihracatçı görünüyor ama Asya'nın ithalatçısı aslında. Bunu yaparken kendi ara malı sanayicisini, iplikçisini, kumaşçısını, onların yanında çalışan işçileri işsiz bırakıyor.

Böylece GB, Türkiye'yi daha ihracatçılaşmış gösteriyor ama o ihracatın üstü kazınıp bakıldığında "ithalata bağımlı bir ihracatçı" gerçeği  ortaya çıkıyor. Hem öyle bağımlılık ki, ortalama ihraç edilen  her yüz birimlik ihraç üründe yüzde 68 ithal girdi kullanıyor.

AB'nin böyle bir "ihracatçı" Türkiye'ye hiç mi hiç itirazı olmaz. Hatta daha "ihracatçı" olması işine bile gelir ve onu yapmaya çalışıyorlar.

Bu ülkenin ayakta kalmış ve kalmaya niyetli sanayicilerinin sanayiye yıkıcı etki yapan ülkelere AB'nin dayattığı gümrük tarifelerini uygulamak zorunda bırakan GB'yi masaya yatırmaları, özellikle 2008 dünya krizi koşullarında daha büyük sorun haline gelecek cari açık sorununu aşmak açısından kaçınılmaz.

Düşük Kur Tuzağı ile Uzlaşma

Üzerine cesaretle yürünmesi gereken ikinci konu ise, ucuz kur sorunu.  Düşük kuru, enflasyonla mücadelenin temel aracı olarak Türkiye’ye dayatan IMF’ye karşı fazla direnilmedi. Düşük kur, ithalatı kamçılayıp mal arzını artırarak fiyatları terbiye etse de cari açığın 38 milyar dolara ulaşmasında en önemli etken oldu. Düşük kur, büyümenin rüzgarı olan sıcak parayı çekmek için kullanılırken, yerli üretime ve istihdama büyük darbeler vurdu. Düşük kur karşısında birçok girişimci piyasaya havlu atarken, ayakta kalmış görünenler de şöyle bir uyum yolu bulmuş görünüyorlar; ithalatı, borçlanmayı dolar kuru ile yapıp ihracatı Avro üstünden gerçekleştirmek.

TL’nin yabancı paralar karşısında aşırı değerlendiği genelde doğru olmakla beraber, ayrıntıda durum farklılaşıyor; dolara karşı aşırı değerlenme ile Avro’ya karşı aşırı değerlenme aynı değil, dolayısıyla, her ne kadar ağlasalar, yakınsalar da çoğu işadamı, ihracat ve ithalatta, dış borçlanmada farklı kurları kullanarak bir uyum mekanizması kurmaya çalışıyor.

2007’de 2006’ya göre, Avro yıllık ortalama olarak yüzde 1.2 indi ve 1 778 YTL olarak gerçekleşti. Aynı dönemde ABD doları ise yüzde 9,1’lik gerileme gösterdi.. Bu cari artışı enflasyondan arındırınca TL’nin Avro karşısındaki aşırı değerlenmesinin yüzde 10 dolayında olduğu, dolar karşısındaki aşırı değerlenmesinin de yüzde 20’ye yaklaştığı görülmektedir.

 

 

 

 

CARİ DEĞİŞİM

REEL DEĞİŞİM

 

 

Yıllar

Euro/TL

Dolar/TL

Euro,%

Dolar,%

Euro,%

Dolar,%

 

 

2003

1,685

1,493

.

.

.

.

 

 

2004

1,768

1,422

4,9

-4,7

3,5

14

2005

1,670

1,341

-5,6

-5,7

14,5

14,8

2006

1,800

1,431

7,8

6,7

1,7

2,7

2007

1,778

1,302

-1,2

-9,1

10,2

19,7

Başka bir bulgu da şu: Avro-dolar paritesi 2006’da 1.26 iken 2007’de 1,36’ya çıkmıştır. Bu durum, ihracatın yapılacağı , turizmin pazarlanacağı ülkeleri ve döviz türünü, ithalatın yapılacağı ülkeleri ve borçlanmanın döviz türünü de belirlemektedir.

Sırayla gidersek temel eğilimler şöyledir:
2007’de 107 milyar doları bulan  ihracatın yüzde 51’e yakını Avro ile gerçekleşirken doların payı yüzde 42,5 dolayında kalmıştır.

 

İhracatın Döviz Bileşimi

 

 

Yıllar

Toplam(Milyar$)

Avro,%

Dolar;%

Diğer

2003

47,3

49,32

42,55

8,13

2004

63,2

49,31

42,96

7,73

2005

73,5

48,33

43,65

8,03

2006

85,5

48,46

44,08

7,46

2007

107,0

50,47

42,52

7,01

Türkiye, her yıl biraz daha Avro alanına ihracatını artırmaktadır. Bunda Avro’nun dolar karşısında değerlenmesi etkili olduğu gibi, AB’nin Türkiye’yi, gıda, konfeksiyonun yanı sıra otomobilden beyaz eşyaya, ev elektroniğinden demir-çeliğe kadar sanayi dallarında uzmanlaştırması etkili olmaktadır.

Türkiye’nin ithalatı her yıl biraz daha artmaktadır ve 2007 yılında 160 milyar doları aşma ihtimali vardır. Enerji faturasının yanı sıra imalat sanayinde kullanılan girdilerin ithalatının kabarttığı genel ithalatın ağırlıkla dolar üstünden gerçekleştirildiği görülmektedir. TÜİK’in 2007 verileri , Avro türünden ithalatın payının 2003’te yüzde 40 iken 2007’de yüzde 35’e gerilediğini buna karşılık doların payını her yıl artırarark yüzde 58’e yaklaştığını ortaya koymaktadır.

 

 

İthalatın Döviz Bileşimi(Milyar $)

 

Yıllar

Toplam

Avro

$

Diğer

2003

69,3

39,7

55,1

5,2

2004

97,5

40,3

55,0

4,7

2005

116,8

38,5

57,4

4,1

2006

139,6

37,6

58,8

3,6

2007

170,0

35,8

60,1

4,1

 

Konu dışarıdan borçlanma olunca, burada da döviz türü olarak doların tercih edildiği gözlemlenmektedir. Hazine verilerine göre, Türkiye’nin dış borç stoku 2007’nin 9 ayında 237 milyar doları aştı. Bu geçen yılın tamamına göre yüzde 15’in üstünde bir artış. Bu hızlı dış borçlanmada özel reel sektörün dış borçlanması ağırlık taşıyor. Dış borç stokunda özelin payı yüzde 62’yi geçmiş durumda.

Borçlanmanın üçte birinden biraz fazlası, yüzde 35’i Avro ile gerçekleştirilirken yüzde 56’sının dolar üstünden gerçekleştiği görülmektedir. IMF’nin para birimi SDR’nin  payı ise yüzde 3,3’e gerilemiş durumda.

 

Dış Borç Stoku,Milyar $

 

 

 

 

 

Toplam

Avro %

$,%

SDR(IMF)

Diğer,%

2003

144,3

33,3

45,5

16,6

4,6

2004

160,8

33,8

48,6

13,3

4,2

2005

169

32,0

54,4

8,6

5,0

2006

207,7

32,4

55,3

5,2

7,1

2007(9ay)

237,3

35,2

55,9

3,3

5,6

Kaynak: Hazine Mst.

2007’de  sayı olarak 23 milyon kişiyi, gelir olarak 13,7 milyar doları bulan turizmde gelirlerin ağırlıklı döviz türü Avro’dur. Türkiye’ye gelen turist profilinde AB vatandaşları, özellikle Almanlar, İngilizler ikinci olarak da Bağımsız Devletler Topluluğu (Başta Rusya) vatandaşları ezici ağırlığa sahip ve yapılan kontratlar ağırlıkla Avro üstünden. Dolayısıyla turizm sektörünün gelirlerinin yüzde 80’inin Avro üstünden gerçekleştiğini söylemek mümkün. Bu da turizmcilerin, dolara göre daha avantajlı Avro üstünden konuk kabul ederek TL’nin aşırı değerlenmesi şikayetinden bir nebze uzak kaldıklarını söylemek mümkün.

İthalat ve borçlanmada dolar kurunu, ihracat ve borçlanmada Avro’yu kullanma genel eğilimi, global kriz koşullarında şemsiyenin ters dönmesiyle ciddi bir yıkım yaratma riskini barındırıyor.  Büyüme hızı düşen AB’nin ihracat (ve turizm) talebinin azalması halinde Avro girişleri azalacak, toplam ihracatta yüzde 56’yı bulan AB ihracatının düşmesi, içeride sanayi büyümesini de düşürecektir. Dolar kurunda yaşanacak yukarı doğru bir hareket ise hem sanayinin girdi ithalatını hem de hampetrol, doğalgaz ithalatını pahalılaştırarak enflasyonist etkiler yaratacaktır. İthalatın iç pazardan  ikamesinin mümkün olmadığı maddelerde daha ciddi zararlar sözkonusu olabilecektir.

Daha da endişe verici olan dış borçlanma stokudur. Toplamı 250 milyar dolara yaklaşan dış borçlanmanın ağırlıkla dolar ile yapılmış olması, doların düşük seyrine bağlanan umutla ilgilidir. Ancak dolar kurunda yukarı hareket , bu borçlanmayı yapmış firmaların- ki bunların önemli bir kısmı sayıları 100 dolayındaki büyük sanayi ve hizmet firmasıdır- kur yüklerini artıracak, bunun ağırlığı aracı bankacılık kuruluşlarını da etkisi altına alabilecek; borçların ödenememesi halinde; IMF’nin alacaklılarca devreye sokulması ile,  özel borçlar 2001’de olduğu gibi kamu borcuna dönüştürülüp topluma ağır bir yük getirilebilecektir.

Düşük kuru, enflasyonla mücadelenin biricik aracı olarak gören IMF ve takipçisi Merkez Bankası'nı sorgulamadan, bu kur politikasının Türkiye'nin üretim gücünü nasıl erittiğini, bütün gelişme potansiyellerini nasıl körelttiğini, nasıl ciddi riskler yüklediğini  görmeden sorunlarla baş etmek mümkün değil. 2008 krizi izlenmekte olan düşük kur politikasının da mutlaka sorgulanacağı bir kırılma noktası olacaktır.

 

 

Bölüm 4

Yabancıların Yatırım ve Kredi ile Artan Hakimiyeti

 

Türkiye’nin 2000’li yıllarda hızlanan dışa açık büyüme süreci, büyük ölçüde dış kaynak girişi ile gerçekleşirken, yabancı kaynak sahiplerine bağımlılık arttı. Yabancıların Türkiye içindeki kontrol güçleri de pekişti.

Yabancı hakimiyetinde özel sektörün hızlı borçlanmasıyla ağırlaşan dış borç yükü en önemli etmen. Doğrudan yabancı sermaye girişiyle çeşitli sektörlerde kurulan hakimiyeti, sermaye piyasasında sıcak paranın hisse senedine ve devlet kağıtlarına  yaptığı yatırımlarla borsada hakimiyeti izliyor.

Böylece üç kanaldan kurulan yabancı hakimiyetinin Türkiye üstünde yarattığı “dış yükümlülük” tutarı 2002 yılında 148 milyar dolar iken 2007’nin 9 ayı itibariyle 447,5 milyar dolara ulaştı.  Böylece, 2004’te Türkiye milli gelirinin yüzde 71,5’i tutarında görünen yabancılara ait yatırım ve kredilerin tutarı 2007’ye gelindiğinde yüzde 98’e kadar çıkmış görünüyor.

 

 

2007’nin Eylül ayı itibariyle 447 milyar dolar olarak belirlenen yabancılara karşı yükümlülüklerde en önemli kalemi dış borçlar oluşturuyor. 2007 sonunda 250 milyar dolara ulaştığı tahmin edilen dış borçların en belirgin özelliği borçların üçte ikisinin özel sektör borcu olması.

 

 

Yabancı sermayeli şirketlerin kontrol ettikleri banka ve diğer şirketlerin varlık değeri Merkez Bankası’nca 137 milyar dolar olarak belirlenirken, hisse senedi ve devlet kağıtlarındaki yatırımları 92 milyar dolarlık değere ulaşan bireysel ya da kurumsal yabancı rantiyelerin de ekonomideki egemenlikleri borsanın yüzde 70’ine hakimiyet biçiminde somutlaşıyor.

·    Banka ve şirketleri satın alarak ya da ortak olarak kurulan  yabancı hakimiyetinin,

·    Borsada hisse senedi ve devlet kağıdına yatırım yapılarak kurulan yabancı hakimiyetinin ve

·   Özellikle, özel sektörü borçlandırarak kurulan yabancı finans  hakimiyetinin bu  üç kolundan en hızlı gelişeninin dış borçlanma olduğu dikkati çekerken, banka ve şirket satın almalar ve/veya  yeni yatırımlarla gelenin ikinci önemli akım olduğu, sıcak para girişi ile kontrolün de üçüncü eğilim olduğu dikkati çekiyor.

 

Kaynak:TCMB

 

Dış Kredi ile Hakimiyet

 

Türkiye ekonomisinde yabancıların hakimiyetinde ağırlık hep dış borçlanmada. 2001’de 110 milyar dolar dolayında olan dış borçlarda ağırlıklı borçlanan da kamu kesimi idi. 2002 sonunda kamu, toplam dış borç stokunda yüzde 50 pay sahibiydi ve Merkez Bankası ile birlikte dış borçların yüzde 67’si “resmi” nitelikteydi, özel sektörün dış borç yükü ise yüzde 33 idi.

Ancak, düşük kur politikasının, enflasyonla mücadelenin temel aracı olarak benimsenmesi ve dış kaynak girişinin teşviki için kullanılmasında temel unsur olarak kullanılması, özel sektörü de bu politikaya güvenerek dış borçlanmaya teşvik etti,  iştahlandırdı. Kurda yukarı doğru bir ani sıçrama olmayacağına güvenen ve dış piyasalardaki faizlerin içeriye göre düşüklüğünü fırsat sayan bankacılık dışı özel kesim, çoğu büyük sanayi firması, dışarıdan hızla borçlandı. 2007 sonunda 250 milyar doları bulması beklenen dış borç stokunda banka ve özel firmaların payının yüzde 70’e yaklaşması bekleniyor.

Dış borçlanmada kamunun yükünün azaldığı gözlemleniyor. Bunda, kamunun, ekonomiden hızla uzaklaştırılması, yatırımcı özelliğini kaybetmesi sonucu dış kaynağa ihtiyacının azalması kadar, bütçeden artırılan “faiz dışı fazla”larla başta IMF’ye olan dış borçların azaltılması etkili oldu. 2007 boyunca dış borç stoku, özel kesimin borçlanması ile artmaya devam ederken, kamu kesimi borç stoku 3 milyar dolar kadar yükseldi. Kamu kesimi borç stokunun tamamına yakını uzun vadeli borçlardan oluşuyor. Kamu, uluslararası tahvil ihraçları ile borçlanmayı tercih ederken, uluslararası para ve finansal kuruluşlara olan borcunu azaltıyor. 2003 yılında kamu dış borç stokunun yüzde 25’i (24 milyar dolar) IMF kredilerinden oluşurken, bu oran 2007 üçüncü çeyreği itibariyle yüzde 8.7’ye (7.8 milyar dolar) geriledi. Kamu kesimi dış borç stokunun GSYİH’ye oranı 2002 yılında yüzde 47.5 iken, bu oran yıllar itibariyle geriledi ve 2007’nin üçüncü döneminde yüzde 19.5 olarak gerçekleşti.

Özel sektör dış borç stokunun GSYİH’ye oranı ise yıllar itibariyle yükselmektedir. 2007’nin üçüncü dönemi itibariyle özel sektör dış borç stokunun GSYİH’ye oranı yüzde 32.1’dir. Söz konusu yükselmeye ek olarak, özel sektörün borçlarının dörtte birinin kısa vadeli olması önemli bir risktir. Uzun vadeli borçlar için de pek rahat olunmamalıdır. 2008 dünya krizinin etkisiyle, alacaklıların kredilerini geri çağırmaları, kurun yukarı doğru seyri ihtimalleri, hem kısa vadelilerde hem de uzun vadelilerde, dış borcun finansmanını bir kabusa dönüştürme potansiyeline sahiptir.

 

TÜRKİYE'NİN YABANCI SERMAYE,SICAK PARA VE DIŞ BORÇ YÜKÜMLÜLÜKLERİ; 2000-2007(Milyar $)

 

 

 

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007 (9 ay)

Dış Yükümlülükler

151.844

136.948

147.879

179.779

213.680

279.972

340.655

447.497

Doğrudan Yatırımlar

19.209

19.677

18.795

33.537

38.522

71.296

88.246

137.197

Portföy yatırımları

14.983

7.288

5.429

12.478

28.805

53.526

60.537

92.227

             Hisse senetleri

7.404

5.635

3.450

8.954

16.141

33.387

33.816

59.010

              Borç senetleri

7.579

1.653

1.979

3.524

12.664

20.139

26.721

33.217

Dış Borçlar

117.652

109.983

123.655

133.764

146.353

155.150

191.872

218.073

                 

 

(*) TCMB’nin “yükümlülüklerindeki dış borç stoku Hazine’ninkinden eksik  görünmektedir. Örneğin 2007 yılında fark 15 milyar dolardır.  Bunun nedeni , Hazine’nin yurtdışında ihraç ettiği ama Türkiye’de yerleşiklerin portföyüne giren değerleri, TCMB yükümlülük saymadığı içindir.

Yabancı Yatırımla Hakimiyet

Türkiye’deki yabancı varlığının ikinci önemli kalemini yabancı yatırımlar oluşturmaktadır. Özellikle 2004 sonrasında doğrudan yabancı sermaye girişinde önemli artışlar yaşandı. Sayıları 2007 sonunda 18 bin 308 olarak belirlenen yabancı sermayeli firmaların özellikle 2000 sonrası kuruldukları dikkati çekmektedir. 2000 öncesine kadar kurulu yabancı sermayeli şirket sayısı 4 bin dolayında iken bunlara 2000-2007 döneminde 14 bini aşkın şirket eklenmiştir.

 

Kaynak:Hazine M.

Sayıca çarpıcı bir artış gösterse de büyük ölçekli  yabancı sermaye girişi gösterenlerin büyük global firmalar olduğu belirtilmelidir. Öncelikle  mali sektöre ve  Telekom satışına gelen global yabancı sermaye, hisse senedi ve devlet kağıtlarına gelen “sıcak para” adı da verilen portföy yatırımlarını son yıllarda geride bıraktı.

 

Kaynak:TCMB

Dünyadaki likidite bolluğunun etkisiyle Türkiye ekonomisinin dışarı verdiği  istikrar imajı, AB ile müzakere sürecinin başlaması, Türkiye  bankacılık sektörünün pek çok finansal ürüne açık bir pazara sahip olması ve büyüme potansiyeli, yabancı bankaların Türkiye’deki bankaları satın alma, ortak olma  iştahlarını artırdı. Ortaklık yapısı içinde yabancı payı yüzde 50’den fazla olan bankaların toplam sektör aktifleri içindeki payı 2005 yılında yüzde 5,1 iken, söz konusu oran 2007 yılının ilk yarısında yüzde 12,1’e yükseldi. Sektördeki toplam yabancı payı ise, İMKB dahil olduğunda, yüzde 40’a ulaştı.

 

Kaynak:Hazine M.

Bankacılığa gelen yabancı sermayeyi sigorta sektörüne girişler izledi. 2002-2007 döneminde gerçekleşen 48 milyar dolarlık yabancı sermayede mali sektör yüzde 48 pay alırken Telekom’un özelleştirilmesi ile giren yabancı sermaye yüzde 24 ile ikinci sırayı aldı. Çeşitli sanayi kuruluşlarına satın almalar ya da yeni yatırım yoluyla gelen yabancı sermayenin payı ise yüzde 16 olarak gerçekleşti.

Yabancı sermayeli şirketlerden doğan “yükümlülük” sadece yabancı sermaye giriş miktarlarından ibaret sayılmıyor. Merkez Bankası, yeni girişlere   döviz kurundaki değişim ile piyasa değerlerindeki artışları da ekleyerek gerçek yükümlülüğü hesaplıyor( Bunun için TCMB, Uluslar arası Yatırım Pozisyonu raporlarına bakılabilir).

TCMB’ye göre,  2002 yılında 19 milyar dolar dolayında olan yabancı sermayeli şirketlerin varlık değeri, yeni girişler ve döviz kurundaki değişim ile piyasa değerlerindeki artışlarla birlikte hızla arttı, 2007 Eylülünde 137 milyar dolara ulaştı.

Yabancı Sermayeli Şirketler Anketi verilerine dayanılarak Merkez Bankası’nca yapılan hesaplamaya göre, 2006 sonu itibariyle 88,3 milyar dolar olan yurtiçinde doğrudan yatırımlar, 2007 Eylül sonu itibariyle 137,2 milyar dolar olarak gerçekleşti. Bu süredeki  artısın yaklaşık 14,5 milyar dolarlık kısmını yeni yatırımlar oluştururken 34,2 milyar ABD dolarlık kısmı ise döviz kurları ile şirketlerin piyasa değerlerindeki değişimlerinden meydana geldi.

Yabancı sermaye girişi ile kurulan hakimiyetin coğrafi dağılımına bakıldığında AB,  ağırlığı oluşturuyor; AB içinde de Hollanda’nın payı dikkat çekici.

 

Kaynak:Hazine M.

2002- 2007 döneminde gerçekleşen girişlerde AB, toplamda dörtte üçlük bir pay alırken Hollanda’nın en büyük yatırımcı ülke olarak yüzde 25 pay sahibi olduğu görülmektedir. Hollanda’nın en büyük yatırımcı ülke olarak ortaya çıkmasında “uluslararası doğrudan yatırımlar” terminolojisinde “Özel Amaçlı Şirketler-Special Purpose Entities” olarak adlandırılan şirketlere sahip olması rol oynuyor. Bu tür şirketler sadece yabancı sermayenin ülkeye gelişine ve baska bir ülkeye gidişine aracılık ediyor ve bunların Hollanda’da kurulması için Hollanda çeşitli teşvikler sunmuş bulunuyor. Dolayısıyla trafik Hollanda merkezli işlediği içinr Hollanda’nın payı da büyük görünüyor. Hollanda bu niteliği nedeniyle genel olarak nihai yatırımcı bir ülke degil, uluslararası doğrudan yatırımlara aracılık yapan bir ülke konumunda. Benzer şekilde, AB ülkelerinden Lüksemburg’da da sermayenin bir ülkeden diğerine aktarılmasına aracılık eden şirketler bulunuyor.

Borsadaki Yabancı Hakimiyeti

Yabancı hakimiyetinin artmasının kanallarından biri de hisse senedi ve devlet kağıtlarına yapılan yatırımlar. İMKB’nda alım satımı yapılan hisse senetleri ve Hazine Müsteşarlığı tarafından yurtiçinde ihraç edilen DİBS ile yurtdışında ihraç edilen tahvillerin yurtdışında yerleşik kişilerin mülkiyetinde bulunan kısımlarından oluşan yabancılar elindeki stok, 2006 yıl sonunda 63,5 milyar ABD doları iken 2007 Eylül ayı sonu itibariyle 92,2 milyar ABD dolarına yükseldi.

Borsadaki yabancıların portföylerinde bulundurdukları hisse senetleri 2006 yıl sonunda 33,8 milyar ABD doları iken, 2007 yılı Eylül itibariyle 59 milyar ABD dolarına ulaştı. Bu dönemde net olarak 4,4 milyar ABD doları tutarında hisse senedi alımı yapıldı, ayrıca fiyat ve kur değişimlerinden dolayı stokta 20,8 milyar ABD doları artış oldu. Buna göre stoktaki artışta fiyat ve kur değişimlerinin payı, net alımlara göre daha fazla gerçekleşti.

Borsadaki yabancı egemenlerce,  Eylül 2007’de 59 milyar ABD doları olarak gerçeklesen hisse senedi yatırımlarının 32,8 milyar ABD dolarlık kısmı mali sektöre, 10,6 milyar ABD dolarlık kısmı hizmetler sektörüne ve 15,3 milyar ABD dolarlık kısmı da sınai sektörüne yapılmış durumda.

İMKB’de işlem gören şirketlerin halka açık hisselerinin toplam piyasa değeri 2006 yılı sonunda 75,6 milyar YTL’den 2007 yılı Ağustos ayı sonunda 100,2 milyar YTL’ye yükseldi. Aynı dönemlerde İMKB şirketlerinin halka açık hisselerindeki yabancı payı piyasa değeri bazında yüzde 65,3’ten yüzde 71,1’e çıktı.

Hazine tarafından yurtiçinde ihraç edilen ve yabancı rantiyelerce satın alınan devlet iç borçlanma senetleri (DİBS)’nde, 2006 yıl sonunda 26,7 milyar ABD doları olan stok, net alımlarla 236 milyon ABD doları, değer ve kur farkı değişimleriyle de 6,3 milyar dolar artarak 2007 Eylül itibariyle 33,2 milyar dolar oldu.

Yabancı rantiyelerin  mülkiyetindeki DİBS’nin kalan vadeye ve alacaklılara göre dağılımları incelendiğinde; stokun yüzde 53,4’ününvadesinin iki yılı aştığı, yüzde 54’e yakınının alacaklısının global bankalar olduğu gözlenmektedir .

2001 krizi sonrası düzenli büyüyen ve 2002-2006 döneminde ortalama yüzde 7 büyüme gerçekleştiren Türkiye kapitalizmine, değirmenin suyu, yatırımları ve kredileri ile dışarıdan gelmiştir. Doğrudan yatırım, hisse senedi alımı ve hem devlete hem özel sektöre borç vererek gerçekleştirilen yabancıların sermaye ihracı, yabancılara Türkiye’de, ülke milli gelirinin yüzde 98’ine denk bir varlık sağlamıştır.

Kimileri bu devasa yabancı varlığını, “yabancı sermayeyi cezbeden, kredibilitesi yüksek, yabancıların borç vermek için sıraya girdikleri bir ülke olduk da, ondan” diye iyiye yorsa da, 450 milyar dolara ulaşmış yabancı varlığıyla yaşamaktadır Türkiye. Elin varlığı ile övünmek doğru bir davranış olmamalıdır. Bu varlık, bugün buradaysa yarın çekilebilir, ya da ülkeden sürekli kar ve faiz transfer eden bir egemen güç olarak, büyüdükçe kontrol gücü de artar.

Bunu böyle de değerlendirmek gerekir. 

 

Bölüm 5

 

Bütçe Üstünden Artan Eşitsizlikler

Neoliberal politikalara giriş adımı sayılan  24 Ocak 1980 operasyonundan itibaren “devleti küçültmek” hep ulaşılmak istenen hedeflerden biri olageldi. Ancak, “devleti küçültmek”ten  anlaşılanın, devleti sanayiden, istihdam yaratan üretici  faaliyetlerinden uzaklaştırmak, buna karşılık bütçe gelirlerini ağırlıkla faizlere ayıran, sürekli borçlanan bir kuruma dönüştürmek  olduğu ortaya çıktı.

Eski Cumhurbaşkanı, Başbakan Süleyman Demirel’in aktif siyaset yıllarında “Beş kara delik” olarak adlandırdığı, bütçe açığı, KİT açıkları, sosyal güvenlik kurum açıkları, belediye açıkları ve tarımsal destekleme kurumu açıklarının toplamından oluşan açıklar için gerekli borçlanma ihtiyacı 2000 öncesi yıllarda milli gelirin yüzde 7-8’inden aşağı düşmedi. Kamu kaynaklarının mafyatik yöntemlerle çarçuru, Güneydoğu’daki savaş harcamaları, eş-dost kapitalizmine yönelerek siyasi iktidarların yakın çevrelerine rantlar dağıtmaları sonucu, kamunun açıkları ve borçlanma ihtiyacı attıkça arttı. 2000-2002 döneminde, hortumlanan bankaların yükünün bütçeye, dolayısıyla topluma  yıkılması ile borçlanma ihtiyacı 2001’de milli gelirin yüzde 16,4’ünü, 2002’ de yüzde 12,7’sini buldu.

 

Kaynak:DPT verilerinden üretildi.

İzleyen yıllarda “mali disipin” adı altında yürütülen devlette kemer sıkıcı politikalarla borçlanma ihtiyacı azalsa da , birikmiş borç stokunun çevrilmesi yine de önemli miktarda kaynağın bütçeden faize ayrılmasına engel  olabilmiş değil.

Borçlanma ihtiyacının temposunu düşüren politikalar ise, özelleştirmelerle açıkları kapatmak, maaş gelirlerini tırpanlamak, eğitim-sağlık gibi sosyal harcamaları kısmak, KİT’leri, kamu kuruluşlarını tasfiye etmek, tarıma destekleri azaltmak gibi önlemleri içeriyordu. Bu önlemlerin sonunda kamunun borçlanma gereği eskiye göre azalmış oldu. Ancak, bu noktaya varıncaya kadar yapılan tüm operasyonlar, büyük ölçüde topluma ağır bir fatura ödetirken borçlanma gereğinin zirve  yaptığı yıllarda , rantiye kesimi büyük rant gelirleri elde etti.

Öyle ki, faizleri ödemek için toplam vergi gelirleri yetmez oldu, hatta  2001 de faizler, vergi gelirlerini aştı, yüzde 103’e ulaştı. Rantiyelik, Türkiye’nin son 30 yılına damgasını vurdu.

 

 

 

 

 

 

 

 


Neoliberal dünya görüşünün ana hedeflerinden biri olan devletin küçültülmesi, özellikle ekonomik faaliyetlerden arındırılarak, kamunun yerine getirdiği her tür üretim ve hizmetin kamudan alınarak özele devredilmesi, ticarileştirilip metalaştırılması, piyasalaştırılması, Türkiye’de özellikle 1998’de başlatılan ve günümüze kadar süren IMF destekli programla hızlandı. Devletin faiz harcamaları inişe direnirken maaş ve yatırım harcamalarının milli gelir içindeki payı azalıyor.

1998’de devlet harcamalarının milli gelire oranı yüzde 14,5 iken sonraki yıllarda devlet harcamalarından  kamu yatırımlarının ve maaşların payı azaltılarak harcamaların milli gelirdeki payı 2006’da ancak yüzde 12’ye düşürülebildi. Toplam kamu harcamalarında faiz ve diğer cari harcamaların  payı 2000’de zirve yaparak milli gelirin yüzde 4,5’una ulaştı.

Kaynak: Kaynak:DPT verilerinden üretildi.

Kamuyu yatırımlardan uzaklaştırmak isteyen anlayış, bunu özellikle sanayi alanından başlattı ve sanayi KİT’lerinin tamamına yakını satılarak, ya da kapatılarak tasfiye edildi. Sonuçta, kamunun, toplam yatırımlarında sanayinin payı  yüzde 1-2’ye kadar geriletildi. Aynı şey, enerji yatırımları için de geçerli oldu. Özellikle 1990 sonrası enerji yatırımları hızla azaldı ve toplamdaki payı yüzde 12’lere kadar geriletildi. Buna karşılık haberleşme ve ulaştırmada kamu yatırımlarının payı yüzde 35’e yaklaştı.

 

Kaynak:DPT verilerinden üretildi

Devletin iç borçlanması, özellikle 2000-2001 finansal krizinde 20 dolayındaki hortumlanmış bankanın kamuya devri ile katlandı. 2004’te 150 milyar doları bulan iç borçların çevrilmesi ancak iç ve dış rantiyelere ödenen yüksek faizlerle mümkün oldu. 2000’den başlayarak iç borç faizi olarak bu kesimlere aktarılanlar yıllık ortalama 30 milyar doları aştı.

Kamunun 2007 sonunda 220 milyar doları bulan iç borç stokunun yanı sıra 70 milyar dolar da dış borç stoku, dolayısıyla 290 milyar dolar borcu bulunuyor. 2007 sonunda 250 milyar dolara ulaşan dış borç stokunun yüzde 65’e yakını ise özel banka ve firmalara, kalanı da Merkez Bankası’na ait.

Böylece devletin iç ve dış borç stoku 290 milyar doları buluyor ve bu, milli gelirin yüzde 60’ından fazla.

IMF, uzun yıllardır, kamu borç stokunun azaltılmasını talep ediyor ve “mali disiplin” ile bütçede her yıl milli gelirin yüzde 6-7’si kadar “faiz dışı fazla” yaratılmasını , bu fazla ile borç ödenerek stokun azaltılmasını talep ediyor. IMF baskısıyla borç yüküne getirilen bu disiplin, daha uzunca süre Türkiye’nin maliye politikasının  belirleyecilerinden biri olacak gibi görünüyor.

 

Toplam İç ve Dış Borçlar, Faizler, Milyon $

 

 

 

 

Yıl

İÇ BORÇ

DIŞ BORÇ

İÇ BORÇ

DIŞ BORÇ

 

TOPLAM

 

 FAİZİ

 FAİZİ

Toplam Faiz

 BORÇ

Faiz/Borç

1989

18.145

41.751

2.077

2.907

4.984

59.896

8,3

1990

19.536

49.035

3.428

3.264

6.692

68.571

9,8

1991

19.241

50.489

3.333

3.440

6.773

69.730

9,7

1992

22.702

55.592

3.984

3.439

7.423

78.294

9,5

1993

24.712

67.356

5.908

3.574

9.482

92.068

10,3

1994

20.144

65.601

6.013

3.923

9.936

85.745

11,6

1995

22.873

73.278

7.946

4.303

12.249

96.151

12,7

1996

29.291

79.386

12.326

4.200

16.526

108.677

15,2

1997

30.882

84.235

9.656

4.588

14.244

115.117

12,4

1998

36.956

96.264

17.992

4.814

22.806

133.220

17,1

1999

42.233

103.126

18.327

5.447

23.774

145.359

16,4

2000

53.955

118.503

27.702

6.301

34.003

172.458

19,7

2001

84.490

113.592

28.122

7.134

35.256

198.082

17,8

2002

91.250

129.720

28.866

6.402

35.268

220.970

16,0

2003

138.577

144.319

35.252

6.987

42.239

282.896

14,9

2004

150.000

160.835

35.191

7.148

42.339

310.835

13,6

2005

182.400

168.849

29.305

8.033

37.338

351.249

10,6

2006

178.906

207.436

27.013

9.346

36.359

386.342

9,4

2007

219.207

232.322

32.003

10.526

42.529

456.259

9,3

 

Vergi Yükünde Eşitsizlik

Bütçe gelirlerinin ana gövdesini oluşturan vergi gelirlerinin ağırlıklı yükü alt ve orta gelirli kesime ait. Tüketimden alınan dolaylı vergilerin payı 2007 yılında yüzde 66 olarak gerçekleşse de bazı yıllar yüzde 70’e yaklaştı.

 

TOPLAM VERGİ GELİRLERİ VE KAYNAKLARI,Milyon YTL

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2004

2005

2006

2007

Gelir ve Kazanç Üzerinden AlınanVergiler

26.560

30.324

40.141

48.197

 

 

            Gelir Vergisi

17.846

20.457

28.983

34.447

 

 

            Kurumlar Vergisi

8.715

9.866

11.158

13.751

 

 

Mülkiyet Üzerinden Alınan Vergiler

1.438

2.348

3.117

3.645

 

 

            Veraset ve İntikal Vergisi

55

78

119

125

 

 

            Motorlu Taşıtlar Vergisi

1.383

2.270

2.998

3.521

 

 

Dolaylı Vergiler

62.216

74.230

94.078

100.943

 

 

            Dahilde Alınan KDV

11.759

12.466

15.911

16.793

 

 

            Özel Tüketim Vergisi

26.070

32.476

36.926

39.111

 

 

            Banka ve Sig. Muameleleri V.

1.423

1.762

2.624

3.149

 

 

            Şans Oyunları Vergisi

210

234

369

327

 

 

            Özel İletişim Vergisi

1.882

3.023

3.578

4.211

 

 

            İthalde Alınan KDV

15.657

17.877

25.426

26.493

 

 

            Gümrük Vergileri ve Diğer.

1.280

1.418

2.137

2.478

 

 

         Damga Vergisi

1.896

2.170

3.149

3.642

 

 

         Harçlar

2.039

2.803

3.958

4.742

 

 

Dolaylı Vergilerin Payı (%)

69,1

69,4

68,4

66,0

 

 

         Diğer Vergiler

-137

28

144

46

 

 

      Toplam Vergi Gelirleri

90.077

106.929

137.480

152.832

 

 

Kaynak:Muhasebat G.M

Dolaylı vergilerden geriye kalan yüzde 34’lük dolaysız vergi payının yüzde 23’ü gelir vergisi. Ancak bu vergi türünde de ağırlığı ücretlilerden, kaynaktan kesilen vergiler oluşturuyor

Ücret üstünden vergi ve SSK primi kesintileri ortalaması büyük işyerlerinde yüzde 82’yi buluyor. Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu,TİSK’e üye işveren sendikası çatısı altındaki ( çoğu büyük işyerleri) işyerlerinde çalışanların ellerine ortalama net geçen ücretin yüzde 82’si oranında vergi ve SSK kesintisi yapılmaktadır. Buna göre, eline tüm yan ödemelerle net 1 milyon 704 bin YTL geçen bir işçi için vergi ve SSK primi olarak devlete ödenen, net ücretin yüzde 82’si olan 1 milyon 397 bin YTL’yi bulmaktadır. Bu kesinti bazı işkollarında yüzde 100’ün üstüne de çıkmaktadır. Örneğin cam işkolunda yüzde 107’yi, toprak işkolunda yüzde 124’ü, ağaç işkolunda yüzde 119’u bulmaktadır.

 

İŞKOLLARI, NET ÜCRET VE VERGİ+SSK PRİM YÜKÜ, 2007